0 DẦU XOA

DẦU XOA

Trong Đông dược người ta còn chế dạng dầu xoa thay cho loại cao xoa mềm. Dầu xoa là một hỗn hợp gồm nhiều loại tinh dầu, trộn lại với nhau hoặc hỗn hợp tinh dầu với dầu Parafin hoặc dầu lạc hay dầu Dừa, dầu Vừng.

MỘT SỐ DẦU XOA THƯỜNG GẶP:

Dầu Nhị thiên đường "chính đại"

Tinh dầu Bạc hà 950ml

Tinh dầu Hương nhu 20ml

Tinh dầu Long não 30ml

Cách làm: Cho các tinh dầu lắc đều với nhau trong bình kín. Đóng lọ 5ml.

Công dụng: Chữa cảm cúm, đau bụng, nôn mửa, say sóng, say tàu xe...

Cách dùng: Xoa ngoài da hay hoà 1-2 giọt vào cốc nước sôi để xông.

Bảo quản: Đậy kín, để nơi mát.

Dầu Cửu long

Tinh dầu Hương nhu 25ml

Tinh dầu Bạc hà 235ml

Tinh dầu Khuynh diệp hay Tràm 90ml

Dầu Lạc 650ml

Cách làm: Dầu Lạc lọc cho thật trong rồi trộn đều từng thứ tinh dầu với dầu trong bình kín. Đóng lọ 5ml.

Công dụng: Chữa cảm cúm, nhức đầu, say nắng, đau bụng.

Cách dùng: Xoa ngoài da hay hoà 1-2 giọt vào cốc nước sôi để xông hay hòa vào côc nước sôi để nguội uống trị đau bụng.

Bảo quản: Đậy kín, để nơi mát.

Dầu Chổi

Tinh dầu Chổi 700ml

Tinh dầu Tràm 200ml

Dầu Lạc 100ml

Cách làm: Cho tinh dầu Chổi và tinh dầu Tràm trộn thật đều với nhau rồi cho dầu Lạc vào trộn đều, đóng lọ 30ml.

Công dụng: Chữa đau bụng, cảm, đau nhức mìnli mẩy.

Cách dùng: Xoa bóp ngoài da.

Bảo quản: Đậy kín để nơi mát.

TÀI LIỆU DẪN: THUỐC ĐÔNG Y CÁCH SỬ DỤNG - BÀO CHẾ - BẢO QUẢN, 2002

Read more

0 THUỐC CAO XOA

THUỐC CAO XOA

A. ĐỊNH NGHĨA

Thuốc cao xoa là loại thuôc mềm dùng để bôi hoặc xoa lên da hay niêm mạc. Một thuốc cao xoa tốt phải đều mịn, dễ ngấm vào cơ thể và vô khuẩn.

B. THÀNH PHẦN

Gồm một hoặc nhiều tá dược trong đó đã hoà tan hay phân tán thật đều một hoặc nhiều dược chất.

1. Dược chất.

Gồm những tinh dầu có tác dụng chữa bệnh như: Các loại tinh dầu (Bạc hà, Hương nhu, Long não, Quế...) hoặc Menthon...

2. Tá dược:

Gồm những chất dầu, mỡ, sáp cho thêm vào làm cho thuốc mềm, nhờn, dễ bám vào da và,niêm mạc như: Vaselin, Sáp ong, Parafin (nến), dầu Lạc, dầu Dừa, dầu Vừng, dầu Thầu dầu (dầu Ve).

C. CÁCH BÀO CHẾ

1. Dụng cụ.

Chày cối sứ, dao quệt bằng gỗ hoặc bằng nhôm hay thép không rỉ. Khi bào chế cần phải diệt khuẩn những dụng cụ này trước khi dùng.

Hiện nay ở các xí nghiệp dược phẩm hay các bệnh viện lớn, người ta dùng máy nhào để sản xuất thuốc cao xoa.

2. Có 2 cách bào chế: Trộn đều và hoà tan.

a. Trộn đều:

- Dược chất là một chất rắn (Menton) phải nghiền nhỏ và rây qua rây: Cho một phần nhỏ dược chất và tá dược vào côl trộn kỹ cho đều rồi thêm dần dược chất vào. Khi đã cho hết dược chất mới cho thêm dần tá dược.

- Dược chất là một chất lỏng (tinh dầu) không trộn đều ngay với Vaselin được mà phải thêm một chất khác để hút nước như Lanolin. Trộn đều thuốc với Lanolin rồi cho thêm dầu Vaselin vào trộn kỹ như trên.

b. Hoà tan.

Đun nóng tá dược (vừa chảy) cho dược chất vào quấy đều. Để nguội cho đặc lại.

Chú ý:

- Khi cho dược chất hay tá dược vào cối trộn đều chỉ cho ít một đánh, trộn thật đều rồi mới cho thêm. Cho nhiều vào một lần rất khó đánh.

- Khi bào ehế phải chọn cỡ cối dùng cho vừa.

Không nên cho đầy quá 2/3 côl. cho đầy khó trộn đều và dễ dây ra ngoài cối.

Làm xong dùng dao quệt sạch thuốc ở chày cối.

3. Đóng gói và bảo quản.

Thuốc cao xoa chế xong đóng vào những hộp tròn 4g, 2g hoặc 20g bằng sắt hay bằng nhựa, dán nhãn.

Thuốc cao xoa để lâu dễ hỏng phải để chỗ mát.

D. GIỚI THIỆU MỘT SỐ THƯỐC CAO XOA

Cao sao vàng

Tinh dầu bạc hà 70g

Menthol 180g

Tinh dầu Khuynh diệp 76g

Tinh dầu Long não 180g

Tinh dầu Đinh hương (hoặc Hương nhu) 12g

Sáp Ong 62g

Parafin 350g

Vaselin 20g

Dầu lạc 50g

Cách làm: Tán riêng Menthol cho thật mịn để riêng. Đun chảy nhẹ sáp Ong và Parafin quấy đều, cho Vaselin và dầu Lạc vào khấy thật đều rút lửa ra, để gần nguội, rồi cho dần bột Menthol vào vừa cho vừa khuấy đều. Khi đã trộn dều Menthol rồi, tiếp tục cho riêng từng loại tinh dầu vào đánh đều. Đóng hộp 4g.

Chú ý: không được đun nóng chảy quá 70°C vì nóng quá 70°c sẽ bay hết tinh dầu.

Công dụng: Chữa cảm cúm, nhức đầu, say sóng, say tàu xe, nôn, đau bụng, làm tan những vết thương tụ máu tím bầm.

Cách dùng: Xoa ngoài da, có thể hoà một ít vào cốc nước sôi để ấm uông (chống nôn và đau bụng).

Bảo quản: Đậy kín, để nơi mát.

TÀI LIỆU DẪN: THUỐC ĐÔNG Y CÁCH SỬ DỤNG - BÀO CHẾ - BẢO QUẢN, 2002

Read more

0 THUỐC CAO DÁN

THUỐC CAO DÁN

A. ĐỊNH NGHĨA

Thuốc cao dán là dạng thuốc ở nhiệt độ thường có thể chất dẻo, trở thành mềm dính vào da ở nhiệt độ của cơ thể và trở thành chất lỏng sánh ở nhiệt độ cao hơn nữa.

Khi dùng phết lên vải hay giấy rồi cắt thành từng miếng có kích thước thích hợp dùng dán lên các chỗ đau, nhức làm giảm đau hoặc dán lên các mụn nhọt đang ở thời kỳ mưng mủ.

B. THÀNH PHẦN

1. Dược chất.

Dược chất cao dán thường là các dược liệu thảo mộc, động vật hay các tinh dầu. Cũng có khi dược chất là các hoá chất, khoáng chất.

2. Tá dược

Gồm có:

- Dầu: Thường dùng là dầu Vừng, nhưng cũng có thể dùng các loại dầu béo khác như: Dầu Dọc, dầu Lạc, dầu Trẩu, dầu Hạt bông, dầu Cám, dầu Ôliu, dầu Dừa...

- Hồng đơn còn gọi là Hoàng đơn hay Duyên đơn thành phần chủ yếu là Pb₂O₃PbO . Bột màu đỏ thẫm tươi.,

- Mật đà tăng: Thành phần chủ yếu là PbO. Bột màu vàng cam đỏ.

- Quan phấn: Thành phần chủ yếu là carbonat chì kiềm - PbCO₃, Pb(OH)₂ bột màu trắng.

C. CÁCH BÀO CHẾ

1. Chuẩn bị nguyên liệu và dụng cụ.

a. Nguyên liệu: Các dược liệu dùng để chế cao dán phải được chọn lọc chế biến sao tẩm đúng với yêu cầu của từng vị và từng thứ cao.

b. Dụng cụ cần dùng:

- Chậu sành hay chậu thau men. (loại chịu nhiệt và acid).

- Đũa thuỷ tinh để quấy.

- Lọ rộng miệng để đựng cao.

- Giấy hay vải để phết cao.

- Vải lọc.

2. Nấu cao.

Có 3 giai đoạn:

a. Chiết thuốc trong dầu:

Cho nguyên liệu (thuốc) ngâm vào dầu từ 5-10 ngày sau đó đem rán trong dầu cho tới khi bên ngoài thuốc vàng đều (nhiệt độ dầu khoảng 200-220°C) thuốc nổi lên vớt bỏ bã và đem lọc qua vải.

b. Luyện dầu thành châu:

Dầu sau khi vớt bỏ bã thuốc đem đun tiếp tục cho tới khi nhỏ một giọt dầu vào bát nước lạnh dầu không tan ra là được (nhiệt độ của dầu lúc này vào khoảng 320-360^oC).

c. Luyện cao:.

Dầu sau khi đã luyện thành châu thì cho Hồng đơn và các thuôc bột vào (nếu có) đánh thật đều cho tới khi thả một ít cao vào bát nước lạnh lấy ra không dính tay, kéo thành sợi, song sợi không dài quá hoặc ngắn quá là được.

3. Những điểm cần chú ý trong khi làm cao dán:

- Loại dược liệu động vật cứng rắn như Hổ cốt, Xuyên sơn giáp... cần rán kỹ ở nhiệt độ cao.

- Loại dược liệu dễ bay hơi như tinh dầu thì cho vào sau cùng khi nhiệt độ của dầu xuống dưới 60°C.

- Loại quý như Xạ hương thì sau khi phết cao lên giấy hay vải mới rắc vào.

- Hồng đơn trước khi cho vào dầu phải rang lên để đảm bảo hàm lượng PO₃O₄ không được dưới 90%; nếu hàm lượng PO₃O₄ dưới 90% (nước trong Hồng đơn cao) khi cho vào dầu sẽ bị vón cục lắng xuống đáy dầu không kết hợp được.

Lượng Hồng đơn cho vào thường từ 7-10% trong 1kg dầu thuốc. Nhưng nếu chế cao vào mùa đông thì lượng Hồng đơn nên giảm đi một ít; nếu chế cao vào mùa hè thì lượng Hồng đơn nên nhiều hơn một ít để tránh cho cao quá mềm hay quá cứng.

- Nếu muôn chế cao dán có màu trắng thì thay Hồng đơn bằng Quan phấn nhưng cần chú ý Quan phấn là chì carbonat khi gặp nhiệt độ cao CO₂ sẽ bay làm cho cao có nhiều bọt do đó cần để cho nhiệt độ dầu hạ xuông khoảng 100-120^oC mới cho Quan phấn vào đánh đều sẽ có loại cao dán màu trắng rất đẹp.

Chất lượng của thuốc, của dầu thay đổi trong quá trình nấu cao:

+ Thay đổi thành phần của thuốc: Một số thành phần không chịu được nhiệt độ cao sẽ bị phân huỷ, một số thuôc khác sẽ bị cháy, một số thành phần sẽ kết hợp với dầu thành những chất phức hợp, đây là vấn đề rất đáng chú ý trong việc chế cao dán (cần nghiên cứu).

+ Thay đổi chất lượng của dầu: Trong nhiệt độ cao như vậy dầu có nhiều thay đổi về lý tính, hoá tính như độ dính cao, tỷ trọng lớn hơn, thể tích phân tử lớn hơn, phân tử lượng cũng lớn hơn, acid béo không no có một số dây nối đôi bị phá huỷ... tạo nên một số sản phẩm mới sau khi các aicd béo bị oxy hoá như các aceton aldehyd... gây kích ứng da.

4. Khử độc tố trong cao dán.

Trong quá trình nấu cao một số sản phẩm mới được tạo thành. Các chất này dễ bay đi trong khi luyện cao, nhưng không khử hết sẽ gây kích ứng da (ngứa, nổi

mẩn, loét...). Để tránh gây kích ứng da ta phải khử độc tố trong cao dán, cách tiến hành như sau: Cao nấu xong chia thành miếng nhỏ (1-2 lạng) ngâm trong nước lạnh 15-20 ngày mỗi ngày thay nước một lần (các aceton aldehyd sẽ hoà tan vào trong nước). Sau đó vớt cao đem đun nóng ở 80-90°C cho cao chảy ra rồi phết lên giấy hoặc vải. Cũng có thể khử bằng cách khi cao đang nóng trên 200°C phun nước vào (tia nước rất nhỏ) nước bốc hơi bay đi sẽ cuốn theo độc tố.

5. Tiêu chuẩn kỹ thuật.

Cao dán phải đạt các tiêu chuẩn kỹ thuật sau:

- Độ nóng chảy 35-45°C.

- Mặt cao phết trên vải hoặc giấy nhẵn bóng, đồng đều.

- Không được gây kích ứng da.

- Sai số khối lượng đóng gói: ± 5% so với 1 gói cao 5g.

D. GIỚI THIỆU MỘT SỐ THUỐC CAO DÁN

1. Cao tan

Củ Ráy dại 200g

Nghệ già 100g

Cóc vàng (thiêu tồn tính) 2 con

Dầu vừng 1000g

Hồng đơn 150g

Cách làm: Củ Ráy dại, Nghệ già cạo sạch vỏ thái mỏng. Cóc vàng đập chết, lấy đất sét nhão bọc lại dày 2cm đem nung đỏ, để nguội, đập bỏ vỏ, lấy xác cóc đã cháy thành than (đen óng ánh như than đá) tán nhỏ. Hồng đơn đem rang khô.

Cho Nghệ và củ Ráy đã thái mỏng ngâm vàọ dầu Vừng 5 ngày. Đem rán tới khi Nghệ và Ráy quăn teo lại cháy xám nổi lên, vớt hết bã Nghệ và Ráy ra (nên đun cách cát đề phòng hoả hoạn) lọc dầu qua vải. Sau đó tiếp tục đun dầu cho tới khi thành châu. Cho bột Hồng đơn và bột Cóc vào tiếp tục quấy đều cho tới khi thả một ít cao vào bát nước nguội sờ không dính tay và kéo thành sợi không dài quá, không ngắn quá là được. Cao đang nóng phun nước vào để khử độc tố.

Dùng thìa con múc cao phết lên giấy hay vải đã chuẩn bị sẵn. Mỗi miếng cao khoảng độ 5g. Để nguội, đóng gói, dán nhãn.

Công dụng: Làm tan các mụn nhọt mới phát sinh và hút mủ các mụn nhọt chưa vỡ mủ. Làm mau lên da và liền miệng các mụn nhọt đã vỡ mủ.

Cách dùng: Rửa sạch mụn nhọt, dán cao lên trên mụn nhọt.

Bảo quản: Để nơi kín, khô mát.

2. Cao dán nhọt và trừ đau nhức

Củ Ráy dại tươi 1000g

Nghệ già 1000g

Hạt Gấc (bỏ vỏ cứng) 1000g

Tạo giác thích (gai Bồ kết) 1000g

Quả Bồ kết 2000g

Tùng hương 1000g

Dầu Vừng 5000g

Hồng đơn 500g

Cách làm: Củ Ráy dại, Nghệ già, hạt Gấc thái mỏng ngâm vào dầu vừng 5 ngày. Gai Bồ kết, quả Bồ kết sao tồn tính tán bột mịn. Hồng đơn rang khô. Đem rán củ Ráy, Nghệ và hạt Gấc trong dầu vừng cho tới khi cháy xém nổi lên, vớt bỏ bã, lọc dầu qua vải. Sau đổ tiếp tục đun dầu cho tới khi thành châu. Cho Tùng hương vào quấy đánh tan đều trong dầu (cần đề phòng cháy). Bắc ra cho Hồng đơn và bột Bồ kết, Tạo giác thích vào đánh thật đều cho tới khi'cho 1 ít cao vào bát nước lạnh lấy ra sờ không dính tay và kéo thành sợi không dài quá, không ngắn quá là được.

Cao đang còn nóng phun nước vào để khử độc tố.

Dùng thìa con múc cao phết lên giấy hay vải đã chuẩn bị sẵn, mỗi miếng độ 5g. Để nguội, đóng gói, dán nhãn. Hoặc để vào chai rộng miệng đậy kín dùng dần.

Công dụng: Làm tan nhọt độc, hậu bối, tràng nhạc, chữa đau nhức khớp xương, đau lưng, đau tức ngực sườn.

Cách dùng: Đau đâu dán đấv.

Bảo quản: Đểnơi kín, khô, mát.

TÀI LIỆU DẪN: THUỐC ĐÔNG Y CÁCH SỬ DỤNG - BÀO CHẾ - BẢO QUẢN, 2002

Read more

0 THUỐC CAO ĐỘNG VẬT

THUỐC CAO ĐỘNG VẬT

A. ĐỊNH NGHĨA

Cao động vật là một loại dược phẩm chế từ sừng, xương, mai hoặc thịt các động vật. Cao động vật ở thể dẻo, sờ không dính tay, đóng thành từng bánh 100g như: Cao Ban long, cao Khỉ, cao Hổ... hay cao mềm sờ dính tay như cao Quy bản, cao Miết giáp...

Cao động vật còn một loại cao gọi là cao Toàn tính. Cao Toàn tính là loại cao dùng gần hết toàn bộ con vật (xương, thịt, da) để nấu, vật thường dùng là Khỉ, Dê, Trăn...

B. KỸ THUẬT NẤU CAO

1. Nguyên tắc nấu cao động vật.

Căn bản cũng giống như nấu cao thảo mộc.

Gồm 3 giai đoạn;

- Chuẩn bị dược liệu: Chọn, rửa, làm nhỏ, tẩm, sao.

- Chiết lấy hoạt chất bằng nước sôi liên tục.

- Cô đặc.

Nhưng trong việc nấu cao động vật có một số kỹ thuật riêng quan trọng, khác với cao thảo mộc.

Phương pháp nấu các loại cao động vật đều giống nhau, chỉ phần tẩm sao từng loại xương hoặc sừng có khác nhau và thay đổi theo từng địa phương.

2. Dụng cụ dùng để nấu cao động vật,

- Thùng nhôm hoặc thép không rỉ (inox) có dung tích khoảng 150-2001ít.

- Cưa để cưa xương, sừng.

- Dao to để chẻ nhỏ xương, sừng.

- Bàn chải tre hay lông thép để chải xương, sừng.

- Nạo bằng sắt để nạo xương, sừng.

- Rọ bằng tre đan, chiều cao bằng chiều cao của thùng nấu.

- Gáo để múc dịch chiết.

- Săm để khuấy như chiếc bơi chèo.

- Chảo nhôm hay inox có thành cao 0,30-0,40m, đường kính 0,5-0,6m để cô cao.

- Nồi hay thùng to để đựng nước sôi.

- Khay men hay mâm (nhôm, inox) để đổ cao.

- Vải mềm để che ruồi, nhặng.

- Vải lọc dịch chiết (cao).

- Giá lọc.

- Chậu nhôm hay inox 20 lít để chứa dịch chiết.

Trên đây là dụng cụ cần thiết để nấu một mẻ 40-50kg xương hay sừng. Tuỳ theo nấu nhiều hay ít mà lựa chọn dụng cụ cho vừa.

Ngoài các dụng cụ trên ta còn phải chuẩn bị các nguyên liệu như Gừng, Rượu trắng 30-40°, lá Ngải cứu, Giấm... để ngâm tẩm xương, dầu, mỡ để xoa vào khay hay mâm để đổ cao cho khỏi dính.

Những nguyên liệu để tẩm ngâm này thay đổi tuỳ theo kinh nghiệm từng vùng.

3. Nguyên liệu dùng nấu cao động vật

Theo kinh nghiệm của nhân dân và Đông y người ta hay dùng các xương thú rừng như: Xương Hổ để nấu cao Hổ (Hổ cốt), xương Gấu để nấu cao Gấu, xương Khỉ nấu cao Khỉ, xương Báo nấu cao Báo, xương Nai, xương Sơn dương để nấu cao Sơn dương, xương Ngựa nấu cao Ngựa, xương Trăn để nấu cao Trăn hoặc dùng toàn bộ con vật để nấu cao như Khỉ, Sơn dương, gọi là cao Khỉ, cao Sơn dương toàn tính...

Mới đây có nơi dùng xương các loại súc vật nuôi ở nhà để nấu cao như: Xương Trâu, Bò, Chó, Gà, Dê...

Công dụng: Cao xương động vật nói chung được dùng làm thuốc bổ dưỡng cơ thể và trị bệnh rất được nhân dân tín nhiệm và ưa chuộng. Dùng trong các trường hợp cơ thể suy nhược, kém ăn, mất ngủ, gầy yếu...

Một vài loại cao có những tác dụng chữa bệnh đặc biệt như Cao Hổ, cao Trăn chữa bệnh tê thấp. Cao Ban long chữa đau dạ dày. Cao Khỉ chữa các bệnh đau nhức mỏi các bắp thịt.

Bảo quản: Cao xương động vật nói chung phải được bảo quản ở nơi khô mát, kín .

C. GIỚI THIỆU PHƯƠNG PHÁP NẤU MỘT SỐ CAO ĐỘNG VẬT

Cao xương hổ (Cao hổ cốt)

1. Chuẩn bị dược liệu:

a. Chọn xương:

Loại riêng những xương khác thường lẫn vào (người đảm nhiệm việc chọn cần được học tập thực tế một thời gian cho thành thạo). Xưa nay quan niệm chỉ quý xương hổ to, cả bộ xương phải nặng trên 7kg (xương lấy về có thể gác bếp để dành hàng năm rồi mới dùng để nấu cao cũng được).

b. Xử lý xương:

Xương chọn xong, đem đun sôi 30 phút với nước, dùng đũa khuấy đánh lộn hàng giờ cho lóc hết thịt và gân còn dính ở xương, dùng bàn chải tre hay lông thép chải, cọ cho hoàn toàn hết thịt, gân. Rửa lại nhiều lần bằng nước sạch.

Xương làm sạch xong đem phơi nắng (nắng to) hoặc sấy 50-60°C cho khô. Phơi nắng thì xương trắng đẹp và hoàn toàn không có mùi tanh, tốt hơn.

- Trước đây người ta bỏ xương còn dính thịt gân vào một dọ tre thật chắc, đem ngâm trong một dòng suôi nước chảy trong 15-20 ngày thịt gân rữa hết và trôi theo dòng suôi, sau đó treo dọ lên cành cây cho khô. Người xưa giải thích làm như vậy là để "khu phong" nghĩa là loại bỏ các khí xấu, (có lẽ là để bay hết mùi hôi thôi).

- Xương phơi sấy khô đem cưa thành từng đoạn 10cm, chẻ nhỏ, dùng nạo sắt nạo hết tuỷ và lượt xương xốp ở trong đem rửa sạch rồi ngâm tẩm.

Trước đây người ta đem ngâm với nước luộc rau cải hoặc nước lá Ngải cứu một ngày một đêm, xong lấy ra rửa lại nhiều lần bằng nước rồi ngâm xương vào rượu Gừng. Hiện nay thường người ta chỉ ngâm rượu Gừng (tỷ lệ rượu, Gừng, xương: 50kg xương thì dùng 5 lít rượu 40° và 1kg Gừng).

2. Chiết xuất lấy hoạt chất.

Xếp xương vào thùng nhôm hay inox giữa đặt một dọ tre (hoặc ông nhôm hay inox có đục nhiều lỗ nhỏ) để múc dịch chiết ra, có nơi dùng thùng nhôm hay inox có vòi ở gần đáy thùng để lấy dịch chiết (cũng có thể dùng xi phông). Đổ nước vào cho ngập xương chừng 10cm. Cần chuẩn bị thêm một thùng nước sôi để sẵn sàng có nước sôi tiếp thêm vào thùng xương khi cạn.

Đun sôi liên tục trong 24 giờ, cạn nước, cho thêm nước sôi vào, luôn luôn giữ cho nước ngập xương. Sau 24 giờ thì rút nước chiết lần thứ nhất đem cô riêng. Tiếp tục thêm ngay nước sôi vào thùng xương cho ngập như trên và đun sôi liên tục trong 24 giờ nữa, cạn cho thêm nước sôi, rút lấy dịch chiết lần thứ hai, đem cô riêng (cô ngay và cô liên tục cho thành cao đặc 2 dịch chiết đầu).

Tiếp tục thêm nước sôi vào thùng xương, đun sôi liên tục 24 giờ nữa, rút lấy dịch chiết lần ba, đem cô cho đến khi gần được thì tập trung cả số cao của hai nước chiết đầu đánh thật đều, tiếp tục cô cho tới khi được cao.

Kinh nghiệm thực tế là lấy một mảnh xương trong thùng chiết dùng 3 ngón tay (ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa) bẻ nhẹ mà gãy được là cao đã chiết hết. Nếu bẻ chưa gãy là chưa hết cao.

3. Cô đặc.

Các dịch chiết ra phải cô ngay trên lửa nhỏ và đều. Nếu lửa to quá cao sẽ sôi trào ra rất nhanh, lửa nhỏ quá nước bốc hơi chậm, cao lâu đặc sẽ hỏng. Có nơi dùng phương pháp cô cách cát để giữ cho sức nóng đều và vẫn nóng nhiều. Dùng chậu inox hay thùng nhôm có thành thấp đặt lên trên bếp lò có một lớp cát dày khoảng 10cm. Ngay từ khi bắt đầu cô phải hết sức chú ý đề phòng cháy, bén, khê cao, nhất là khi cao đã hơi đặc phải luôn luôn nạo vét chậu cô (đánh luôn tay thì cao mới không bén). Rút bớt lửa, cố liên tục, đánh liên tục, đến khi chọc que đánh vào cao kéo một mảng cao lên thì cao kéo dài ra thành sợi và không rơi tuột xuống chậu cô nữa là được (cao này để bốc hơi đến nguội, kiểm nghiệm sẽ thấy tỉ lệ nước còn lại là 10-15%, nếu trên 15% thì cao sẽ khó bảo quản.

Khi cao đã được, bắc ra đổ vào khay đã bôi dầu Lạc hay mỡ cho khỏi dính. Để vừa nguội thì cắt ngay thành miếng 110g (vì cao còn tiếp tục bốc hơi sẽ còn 100g). Hiệu suất trung bình là 100kg xương cho chừng 30-35kg cao.

4. Bảo quản: 

Gói kín để nơi khô và mát.

Ghi chú: Hổ là loài động vật quý hiếm, được ghi vào sách đỏ, cấm săn bắn nên ngày nay không dùng cao Hổ để chữa bênh nữa.

Cao xương khỉ, xương gấu, gạc hươu, gạc nai và xương động vật khác

Phương pháp nấu nói chung cũng như xương Hổ, chỉ khác là xương Khỉ sau khi làm sạch và chẻ nhỏ thì ngâm với nước lá Ngải cứu một đêm rồi vớt, đãi bỏ Ngải cứu, Gạc Hươu, gạc Nai phải luộc trước bằng nước phèn chua 1% trong 10-15 phút rồi cạo hoặc đánh rửa bằng bàn chải sắt cho hết đen rồi cưa thành từng khúc 8-10cm, chẻ làm 2 hoặc 3 mảnh, khi cưa chú ý thu hồi mùn cưa gói vào vải để nấu cùng với gạc cho khỏi phí (nếu không gói mùn lại thì bột lắng xuống đáy thùng làm cao dễ bị bén khê).

Cao quy bản

Đem ngâm yếm Rùa với nước phèn chua 5% để gân thịt còn sót lại rữa ra, cạo cho hết (có thể đem luộc để loại thịt dễ dàng), đem rửa sạch cho hết mùi tanh, hôi. Phơi khô, đập nhỏ, tẩy rượu, đun với nước 3 ngày 3 đêm như nấu cao Hổ. Lọc loại bỏ bã, nước lọc đem cô như cô cao Hổ và đổ vào khay để nguội cắt thành từng miếng 100g.

Trước đây còn nấu phôi hợp Quy bản với gạc Nai, gạc Hươu và một số vị thuốc như Khởi tử, Đẳng sâm. Gọi là cao "Nhị Giao tiên". Cách nấu cũng như trên.

Cao miết giáp

Đem mai Ba Ba ngâm với tro bếp (tro rơm, rạ, củi) và nước trong một đêm, lấy ra rửa sạch rồi tẩy rượu (có thể dùng rượu Gừng: Gừng 50g, rượu 40° 1000ml). Đập nhỏ nấu với nước như nấu cao Hổ và Quy bản.

D. NHỮNG ĐIỂM CẦN CHÚ Ý TRONG NẤU CAO XƯƠNG, SỪNG ĐỘNG VẬT.

- Hoạt chất trong xương và sừng chiết bằng nước sôi nên phải giữ cho sôi liên tục không ngắt quãng.

- Dịch chiết khi loãng rất dễ nhiễm khuẩn lên men thôi và độc cho nên lấy ra phải cô ngay, cô liên tục, nhiệt độ khi cô phải đảm bảo 70°C trở lên.

- Trước đây người ta còn chú ý bảo đảm mặt cao cho đúng quy cách, từ lâu đời đã định là: Khi cắt ngang miếng cao thì cao phải có hai lớp, lớp gần mặt có màu nâu hơi vàng, lớp dưới nâu đen. Kinh nghiệm làm như sau:

Mỗi nước chiết cô đến gần được thì để yên hoặc nạo vét nhẹ nhàng trên lửa rất nhỏ, chừng 2-3 giờ cho mặt cao nổi lên, hớt lấy để riêng. Sau khi trộn và cô cả 3 nước chiết xong sẽ lấy phần hớt để riêng đổ vào chậu cô, khẽ khuấy cho tan đều và vẫn nổi trên mặt. Chú ý vẫn nạo vét nhẹ để cao khỏi bén. Khi đổ cao ra khay cũng chú ý không làm lộn mặt cao. Để nguội sẽ được một mặt cao vàng nâu và bóng đẹp. Có người cho phần này là bổ nhất và tác dụng mạnh nhất trong cao. Ngày nay nhiều cơ sở không chú ý động tác này, cứ đánh đều liên tục từ đầu đến cuối nên không đảm bảo được mặt cao đúng, như các sản phẩm cổ truyền đã được nhân dân quen dùng và ưa thích.

Bã xương còn lại chứa nhiều các muôi calci, không nên bỏ đi mà nên thu lại để chế thành muối tricalci phosphat dùng làm nguyên liệu chế cốm calci là thuốc bồi bổ chữa bệnh còi xương và chậm lớn của trẻ em cũng như dùng làm thuôc bổ sung calci cho cơ thể.

- Lò nấu cao: Nên đắp lò có 3 bếp để tận dụng hết nhiệt lượng. Một bếp chính để nấu xương, một bếp bên để cô và một bếp để đặt thùng nước sôi.

E. CAO TOÀN TÍNH

Cách nấu cao toàn tính: Giết chết con vật, nhúng nước sôi làm sạch lông, mổ, bỏ hết phủ tạng và óc, loại hết mỡ. Chặt từng miếng nhỏ ngang, dọc 5cm. Tẩm Gừng hay Sa nhân (100g Gừng cho 10kg thịt) bóp kỹ chừng 30 phút, sau đó tẩm Rượu (100ml rượu trắng 40^o cho 10kg thịt) trong 2 giờ. Cho vào nấu nước sôi liên tục trong 24 giờ. Cạn cho thêm nước sôi (nước luôn luôn ngập thịt khoảng 5cm) chắt lấy nước. Lọc nóng qua 4 lần vải xô, vắt kiệt lấy nước đem cô riêng ở nhiệt độ 70°c. Vớt bã ra đánh cho róc hết thịt còn lại. Rửa sạch xương, xong lại cho vào nồi nấu thêm 2 nước nữa, mỗi nước hầm sôi liên tục trong 24 giờ. Lấy dịch chiết ra như cao xương nói trên. Đem cô, cáe dịch chiết này cho gần đặc rồi đem trộn cùng với nước cô đầu tiên. Tiếp tục cô đến đặc như cao Hổ và cao Ban long.

Chú ý:

- Loại cao toàn tính thường tanh khó uống do đó khi nấu phải tẩm bóp Gừng hay Sa nhân và Rượu cho thật kỹ. Có thể cho thêm Đương quy, Xuyên khung, Ba kích để tăng tác dụng và làm cho cao có mùi thơm dễ uống

- Có nơi nấu kỹ cầu kỳ, người ta lọc hết da thịt nấu riêng, xương nấu riêng. Khi cao gần được mới đem trộn các nước chiết lại rồi cô chung.

TÀI LIỆU DẪN: THUỐC ĐÔNG Y CÁCH SỬ DỤNG - BÀO CHẾ - BẢO QUẢN, 2002

Read more

0 Cách nấu cao miết giáp

Cao miết giáp

Đem mai Ba Ba ngâm với tro bếp (tro rơm, rạ, củi) và nước trong một đêm, lấy ra rửa sạch rồi tẩy rượu (có thể dùng rượu Gừng: Gừng 50g, rượu 40° 1000ml). Đập nhỏ nấu với nước như nấu cao Hổ và Quy bản.

Read more

0 Cách nấu cao quy bản

Cao quy bản

Đem ngâm yếm Rùa với nước phèn chua 5% để gân thịt còn sót lại rữa ra, cạo cho hết (có thể đem luộc để loại thịt dễ dàng), đem rửa sạch cho hết mùi tanh, hôi. Phơi khô, đập nhỏ, tẩy rượu, đun với nước 3 ngày 3 đêm như nấu cao Hổ. Lọc loại bỏ bã, nước lọc đem cô như cô cao Hổ và đổ vào khay để nguội cắt thành từng miếng 100g.

Trước đây còn nấu phôi hợp Quy bản với gạc Nai, gạc Hươu và một số vị thuốc như Khởi tử, Đẳng sâm. Gọi là cao "Nhị Giao tiên". Cách nấu cũng như cao Hổ cốt.

TÀI LIỆU DẪN: THUỐC ĐÔNG Y CÁCH SỬ DỤNG - BÀO CHẾ - BẢO QUẢN, 2002

Read more

0 Cách nấu cao xương hổ (Cao hổ cốt)

Cao xương hổ (Cao hổ cốt)

1. Chuẩn bị dược liệu:

a. Chọn xương:

Loại riêng những xương khác thường lẫn vào (người đảm nhiệm việc chọn cần được học tập thực tế một thời gian cho thành thạo). Xưa nay quan niệm chỉ quý xương hổ to, cả bộ xương phải nặng trên 7kg (xương lấy về có thể gác bếp để dành hàng năm rồi mới dùng để nấu cao cũng được).

b. Xử lý xương:

Xương chọn xong, đem đun sôi 30 phút với nước, dùng đũa khuấy đánh lộn hàng giờ cho lóc hết thịt và gân còn dính ở xương, dùng bàn chải tre hay lông thép chải, cọ cho hoàn toàn hết thịt, gân. Rửa lại nhiều lần bằng nước sạch.

Xương làm sạch xong đem phơi nắng (nắng to) hoặc sấy 50-60°C cho khô. Phơi nắng thì xương trắng đẹp và hoàn toàn không có mùi tanh, tốt hơn.

- Trước đây người ta bỏ xương còn dính thịt gân vào một dọ tre thật chắc, đem ngâm trong một dòng suôi nước chảy trong 15-20 ngày thịt gân rữa hết và trôi theo dòng suôi, sau đó treo dọ lên cành cây cho khô. Người xưa giải thích làm như vậy là để "khu phong" nghĩa là loại bỏ các khí xấu, (có lẽ là để bay hết mùi hôi thôi).

- Xương phơi sấy khô đem cưa thành từng đoạn 10cm, chẻ nhỏ, dùng nạo sắt nạo hết tuỷ và lượt xương xốp ở trong đem rửa sạch rồi ngâm tẩm.

Trước đây người ta đem ngâm với nước luộc rau cải hoặc nước lá Ngải cứu một ngày một đêm, xong lấy ra rửa lại nhiều lần bằng nước rồi ngâm xương vào rượu Gừng. Hiện nay thường người ta chỉ ngâm rượu Gừng (tỷ lệ rượu, Gừng, xương: 50kg xương thì dùng 5 lít rượu 40° và 1kg Gừng).

2. Chiết xuất lấy hoạt chất.

Xếp xương vào thùng nhôm hay inox giữa đặt một dọ tre (hoặc ông nhôm hay inox có đục nhiều lỗ nhỏ) để múc dịch chiết ra, có nơi dùng thùng nhôm hay inox có vòi ở gần đáy thùng để lấy dịch chiết (cũng có thể dùng xi phông). Đổ nước vào cho ngập xương chừng 10cm. Cần chuẩn bị thêm một thùng nước sôi để sẵn sàng có nước sôi tiếp thêm vào thùng xương khi cạn.

Đun sôi liên tục trong 24 giờ, cạn nước, cho thêm nước sôi vào, luôn luôn giữ cho nước ngập xương. Sau 24 giờ thì rút nước chiết lần thứ nhất đem cô riêng. Tiếp tục thêm ngay nước sôi vào thùng xương cho ngập như trên và đun sôi liên tục trong 24 giờ nữa, cạn cho thêm nước sôi, rút lấy dịch chiết lần thứ hai, đem cô riêng (cô ngay và cô liên tục cho thành cao đặc 2 dịch chiết đầu).

Tiếp tục thêm nước sôi vào thùng xương, đun sôi liên tục 24 giờ nữa, rút lấy dịch chiết lần ba, đem cô cho đến khi gần được thì tập trung cả số cao của hai nước chiết đầu đánh thật đều, tiếp tục cô cho tới khi được cao.

Kinh nghiệm thực tế là lấy một mảnh xương trong thùng chiết dùng 3 ngón tay (ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa) bẻ nhẹ mà gãy được là cao đã chiết hết. Nếu bẻ chưa gãy là chưa hết cao.

3. Cô đặc.

Các dịch chiết ra phải cô ngay trên lửa nhỏ và đều. Nếu lửa to quá cao sẽ sôi trào ra rất nhanh, lửa nhỏ quá nước bốc hơi chậm, cao lâu đặc sẽ hỏng. Có nơi dùng phương pháp cô cách cát để giữ cho sức nóng đều và vẫn nóng nhiều. Dùng chậu inox hay thùng nhôm có thành thấp đặt lên trên bếp lò có một lớp cát dày khoảng 10cm. Ngay từ khi bắt đầu cô phải hết sức chú ý đề phòng cháy, bén, khê cao, nhất là khi cao đã hơi đặc phải luôn luôn nạo vét chậu cô (đánh luôn tay thì cao mới không bén). Rút bớt lửa, cố liên tục, đánh liên tục, đến khi chọc que đánh vào cao kéo một mảng cao lên thì cao kéo dài ra thành sợi và không rơi tuột xuống chậu cô nữa là được (cao này để bốc hơi đến nguội, kiểm nghiệm sẽ thấy tỉ lệ nước còn lại là 10-15%, nếu trên 15% thì cao sẽ khó bảo quản.

Khi cao đã được, bắc ra đổ vào khay đã bôi dầu Lạc hay mỡ cho khỏi dính. Để vừa nguội thì cắt ngay thành miếng 110g (vì cao còn tiếp tục bốc hơi sẽ còn 100g). Hiệu suất trung bình là 100kg xương cho chừng 30-35kg cao.

4. Bảo quản: 

Gói kín để nơi khô và mát.

Ghi chú: Hổ là loài động vật quý hiếm, được ghi vào sách đỏ, cấm săn bắn nên ngày nay không dùng cao Hổ để chữa bênh nữa. 

TÀI LIỆU DẪN: THUỐC ĐÔNG Y CÁCH SỬ DỤNG - BÀO CHẾ - BẢO QUẢN, 2002

Read more

0 CAO THUỐC

CAO THUỐC

A. ĐỊNH NGHĨA

Cao thuốc là dạng thuốc được chế bằng cách làm bốc hơi, đến một thể chất nhất định những dịch chiết của các dược liệu thảo mộc hay động vật trong những dung môi thích hợp như nước, cồn...

B. PHÂN LOẠI CAO THUỐC

Có 4 lọai cao thuốc:

1. Cao lỏng.

Thể chất sánh gần như xirô rót được dễ dàng, chế bằng cách đem dược liệu đã chế biến phân chia đến kích thước thích hợp, ngâm nhỏ giọt liên tục hoặc là nấu sôi trong một thời gian nhất định để có 1kg cao tương ứng với 1kg hay 5-10kg dược liệu khô.

Dạng cao này thường được dùng nhiều nhất.

Ví dụ: cao Hy thiêm, cao ích mẫu, cao Bách bộ...

2. Cao mềm.

Thể chất sánh như mật đặc hoặc sền sệt chứa khoảng 20% nước.

Ví dụ: cao Quy bản (yếm Rùa), cao Miết giáp (Ba ba), cao Cam thảo...

3. Cao dẻo.

Thể chất dẻo mềm như kẹo Mạch nha chứa khoảng 10-15% nước, khó tan trong nước lạnh. Ví dụ: cao Ban long, cao Khỉ, cao Hổ...

4. Cao khô.

Chứa tối đa 5% nước, tán thành bột dễ dàng như cao Mã tiền.

C. THÀNH PHẦN

Gồm dược liệu và dung môi.

1. Dược liệu.

Hầu hết các dược vật dùng để chế các cao thuốc là thảo mộc hay xương, sừng động vật...

Dược liệu dùng để chế cao thuôc phải chế biến: Thái, bào, sao tẩm theo yêu cầu của từng loại, hoặc đã được phơi khô tán nhỏ đến một mức độ quy định.

2. Dung môi.

Thường là nước cất, nước mưa hay nước giếng đạt tiêu chuẩn vệ sinh. Cũng có khi dùng cồn, thường từ 30-70°

D. CÁCH BÀO CHẾ

Phải qua 3 giai đoạn:

- Chiết lấy dung dịch nước thuốc.

- Cô đặc các dịch chiết đến một thể chất nhất định.

- Thêm chất bảo quản.

1. Chiết lấy dung dịch nước thuốc.

Thường áp dụng cách nấu hay ngâm kiệt (ngâm nhỏ giọt).

a. Nấu: Phương pháp này thường dùng nhất:

- Dụng cụ nấu thường là thùng nhôm hoặc thép không rỉ, khồng dùng dụng cụ bằng sắt. Giữa lòng thùng có đặt chiếc ống đục nhiều lỗ để múc nước thuốc ra.

- Dược liệu dùng để nấu cao phải được chia nhỏ (thái, bào) và sao, tẩm đúng quy cách rồi xếp vào thùng (chung quanh chiếc ống dặt trong thùng).

Trên mặt dược liệu có đặt vỉ để khi sôi dược liệu không nổi lên trên.

- Đổ nước, lượng nước thường gấp 4-6 lần khôi lượng của dược liệu, nói chung nước phải ngập dược liệu trên 5-10cm.

- Thời gian nấu:

+ Dược liệu là thân rễ cứng nấu khoảng 6-8 giờ (2 lần).

+ Dược liệu là lá, hoa, cành nhỏ, nấu khoảng 4-6 giờ (2 lần).

+ Dược liệu là xương động vật thì nấu khoảng 12-36 giờ (3 lần).

Trong thời gian nấu nếu cạn thì cho thêm nước sôi.

Nấu khi được cả nước 1, nước 2, trộn làm một rồi đem cô đến khi đạt yêu cầu của loại cao cần dùng.

b. Ngâm kiệt:

Phương pháp này áp dụng chế cao là các dược liệu thảo mộc rất tốt vì:

- Tiết kiệm được thờỉ gian và dung môi.

- Nước thuốc chiết được rất đậm đặc và rút kiệt được các hoạt chất.

- Không phải dùng sức nóng nên thuôc bào chế ra có chất lượng cao hơn cách nấu.

2. Cô cao thuốc.

a. Nguyên tắc:

- Cô ở nhiệt độ càng thấp càng tốt.

- Thời gian cô càng ngắn càng tối.

b. Cách cô: 

Dùng nồi nhôm rộng miệng hay chậu thép không rỉ, đổ dung dịch nước thuốc chiết được ở trên vào độ 3/4 nồi hoặc chậu, đem cô cách thuỷ hay cách cát.

Khi cô cần chú ý độ lửa to hay nhỏ.

- Nếu lấy cao lỏng thì cô lấy tỷ lệ là: 1 lít nước cao bằng hoặc hơn 4-6kg dược liệu khô (áp dụng cho cao thuôc thảo mộc).

- Nếu lấy cao đặc thì cô đến khi sánh như mật.

- Nếu lấy cao dẻo thì phải tiếp tục cô tới khi lấy dao rạch sâu xuông mặt cao, đường rạch 2 mép không khép ngay lại mới được, đổ ra khay men có xoa dầu (Lạc hay Vừng) cho khỏi dính, để nguội cắt thành từng miếng 50-100g (áp dụng cho cao thuốc động vật).

3. Thêm chất bảo quản.

Thuốc cao lỏng rất khó bảo quản do chóng bị mốc. Muốn giữ tương đối được lâu (3-5 tháng) thì mỗi lít cao lỏng để nguội đóng chai rồi đổ lên trên 20-30ml cồn 95° để nguyên không lắc, đậy nút kín cất đi khi dùng mới lắc đều. Hoặc có thể cứ 1 lít cao lỏng đun sôi với 800g đường hay mật, và thêm 10ml cồn acid benzoic 20%. Cách bảo quản tốt nhất sau khi đóng chai đậy nút kín, đem hấp nước sôi lại trong 1/2 giờ. Chai lọ, nút đóng gói cao thuốc trước khi dùng phải được rửa sạch sấy khô để việc bảo quản cao thuốc được tốt.

E. TIÊU CHUẨN KỸ THUẬT CỦA CAO LỎNG

Cao phải đạt các tiêu chuẩn sau:

- Màu sắc: Màu nâu đen hoặc sẫm.

- Mùi vị: Mùi vị dược liệu dùng nấu cao.

- Độ trọng: Không có cặn bã, vật lạ.

- Sai số thể tích đóng chai: 100ml được sai số ± 5ml

G. GIỚI THIỆU MỘT SỐ CAO THUỐC THẢO MỘC (CAO LỎNG)

Cao Lạc tiên

Công thức: (pha chế cho 1 lít cao lỏng)

Lạc tiên (cả lá, hoa, cành) 600g

Lá vông (còn màu xanh) 500g

Lá dâu (lá bánh tẻ) 200g

Cách làm: Cả 3 loại dược liệu sau khi chọn lựa, rửa sạch, tãi khô đem thái (cắt) nhỏ xếp vào thùng đổ nước ngập trên mặt dược liệu từ 3-5cm, đậy vỉ nấu sôi trong 2-3 giờ, gạn ép bã lấy hết nước thuốc. Thêm nước nấu lần 2 trong 2 giờ, gạn ép lấy hết nước thuốc trộn với nước chiết lần thứ nhất, để lắng, lọc trong. Đem cô cách thuỷ tới thể chất cao lỏng, lọc. Đóng vào chai đã sấy khô, đậy nắp đem hấp nước sôi 30 phút. Lấy ra để nguội lắc đều, gắn xi kín và dán nhãn.

Nếu có điều kiện có thể cho thêm chất bảo quản: Mỗi lít thành phẩm cao cho thêm 800g đường trắng và 10ml cồn acid Benzoic 20%.

Công dụng: Thuốc an thần, trị khó ngủ, buồn phiền, tim hồi hộp.

Cách dùng: Mỗi ngày uống 1-2 lần trước khi đi ngủ.

Người lớn mỗi lần uống 2 thìa canh. Trẻ em tuỳ tuổi uống 2-4 thìa cà phê.

Bảo quản: Để nơi mát tránh ánh sáng.

Cao ích mẫu

Công thức (pha chế cho 1 lít cao)

Ích mẫu 800g

Ngải cứu 200g

Hương phụ tứ chế 250g

Cách làm: Cả 3 loại dược liệu đã được thái và giã dập xếp vào thùng đổ nước ngập 3-5cm, đậy vỉ. Nấu sôi trong 4 giờ, cạn cho thêm nước sôi. Gạn lấy nước đầu. Cho thêm nước sôi nấu lần 2 trong 3 giờ, cạn cho thêm nước sôi; gạn lấy nước 2 trộn với nước 1, để lắng lọc, đem cô cách thuỷ. Bã còn lại cho thêm nước nấu lần 3 trong 1 giờ. Đem ép bã lấy hết nước, lọc trộn với 2 nước trên cô cho tới thể chất cao lỏng, lọc lại đóng vào chai đã sấy khô: đậy nút kín, đem hấp nước sôi 30 phút, để nguội, lắc đều, gắn xi và dán nhãn.

Nếu có điều kiện thêm đường và chất bảo quản. Cứ mỗi lít thành phẩm thêm 800g đường trắng và 10ml cồn acid benzoic 20%.

Công dụng:

Thuốc điều kinh, chủ trị kinh nguyệt không đều, khí huyết suy nhược, người tăng huyết áp.

Cách dùng: Ngày uống 2 lần, mỗi lần 1 chén con trước khi án cơm.

Kiêng kỵ: Phụ nữ có thai không được dùng.

Bảo quản: Để nơi mát, tránh ánh sáng.

Cao Hy thiêm

Công thức (pha chế cho 1 lít cao)

Hy thiêm 1000g

Thiên niên kiện 50g

Ngưu tất 200g

Cách làm: Ngưu tấ t thái nhỏ tẩm Rượu sao qua, Hy thiêm, Thiên niên kiện thái nhỏ. Tất cả cho vào nồi, đổ nước ngập dược liệu 15cm đun sôi liên tục trong 5 giờ, gạn nước, ép bã lấy hết nước, lọc, cô cho tới thể chất cao lỏng.

Nếu có điều kiện thì cho thêm đường và rượu. Cứ 1 lít cao cho vào 250g đường trắng và 100ml cồn 90°. Đem lọc trong, đóng vào chai đã sấy khô. Đậy nút đem hấp nước sôi 30 phút, để nguội, lắc đều, gắn xi và dán nhãn.

Công dụng:

Trị các chứng phong thấp, đau nhức các khớp xương, gân cốt tê mỏi...

Cách dùng: Ngày uông 2-3 lần, mỗi lần 15-20ml sau bữa ăn và trước khi đi ngủ.

Bảo quản: Để nơi mát.

Cao tiêu độc

Công thức: (pha chế cho 5 lít cao)

Sài đất khô 2000g

Thương nhĩ tử 2000g

Bồ công anh 2000g

Cỏ nhọ nồi 2000g

Cam thảo nam 1500g

Vòi voi 500g

Nếu có Kim ngân thì có thể thêm 1000g dây Kim ngân khô, hoặc 500g Kim ngân hoa.

Cách làm:

Các vị thuôc rửa sạch, cắt ngắn, xếp vào thùng, đổ nước ngập dược liệu 15cm. Đun sôi trong 4 giờ, cạn cho thêm nước sôi. Gạn, ép lấy hết nước, để lắng, lọc. Đem cô tới khi thành cao lỏng, lọc đóng chai đã sấy khô. Đậy nút hấp nước sôi nửa giờ. Để nguội, lắc đều, gắn xi và dán nhãn.

Công dụng: Trị mụn nhọt, lở ngứa, sốt ho, dị ứng.

Cách dùng: Người lớn uông ngày 2 lần, mỗi lần 50ml

Trẻ em tuỳ tuổi ngày uống 2 lần, mỗi lần 10-20ml, uống với nước đường nóng.

Bảo quản: Để nơi mát, thuốc dễ hỏng.

TÀI LIỆU DẪN: THUỐC ĐÔNG Y CÁCH SỬ DỤNG - BÀO CHẾ - BẢO QUẢN, 2002

Read more

0 THUỐC TỄ (VIÊN HOÀN MỂM)

THUỐC TỄ (VIÊN HOÀN MỂM)

A. ĐỊNH NGHĨA

Thuốc tễ là dạng thuốc dẻo, hình cầu, đường kính l-2cm, gồm có Mật ong và thuốc. Tỷ lệ Mật ong và thuốc là: 1:1 hay 1: 1,2 - 1,5.

Thuốc tễ phần lớn là các thuốc dùng bồi dưỡng cơ thể, hoặc các thuôc cần dùng liên tục lâu dài để chữa các bệnh mạn tính.

B. THÀNH PHẦN

Thuốc tễ gồm có hai thành phần: Dược chất và tá dược.

1. Dược chất: Gồm các dược liệu là thảo mộc hay động vật, rất ít dùng dược liệu là khoáng vật.

Dược liệu dùng để chế thuốc tễ phải chế biến sao tẩm theo đúng yêu cầu của từng vị thuốc và phải tán thành bột mịn.

2. Tá dược: Trong thuốc tễ chỉ dùng hoàn toàn Mật ong cô đặc thành châu làm tá dược dính.

C. CÁCH BÀO CHẾ

1. Nguyên tắc.

Dược chất đã tán bột mịn, trộn đều theo phương pháp trộn bột kép, đổ vào cối. Tưới Mật ong đã cô thành châu còn nóng vào bột vừa đủ, giã luyện cho tới khi nhuyễn, dẻo, mịn, đem chia viên.

2. Cách bào chế.

a. Cô mật thành châu (luyện mật):

Dùng 1000ml Mật ong cho thêm 50ml nước, đun sôi vớt bỏ bọt nổi à trên cùng, tiếp tục đun nhỏ lửa, cho tới khi mật nổi bọt phồng to, vớt bọt bỏ đi. Tiếp tục đun cho tới khi nhỏ một giọt Mật vào bát nước lạnh thấy chìm xuống đáy bát mà không tan vào nước ngay hoặc đo tỷ trọng phải đạt tỷ trọng 1,4.

Mật luyện ở 114^oC gọi là mật non.

Mật luyện ở 117°C gọi là mật luyện thành châu .

Mật luyện ở 120-122^oC gọi là mật già.

b. Cách sử dụng từng loại mật:

- Loại thuốc khô như: Khoáng vật, rễ nhiều xơ, dùng loại mật già.

- Loại thuốc thường không dính, không khô dùng mật luyện.

- Loại có độ dính lớn dùng mật non.

Thông thường người ta dùng mật luyện nhiều hơn cả vì thuốc không phải là một vị mà là nhiều vị kết hợp với nhau có cả loại thuôc khô, loại thuôc dính...

c. Luyện thuốc:

Cho hỗn hợp bột kép dược chất vào cối, tưới mật đang nóng vào trộn đều, nghiền kỹ cho nhuyễn.

Khi trộn đủ mật, giã mạnh liên tục cho tới khi thành một khối thuôc dẻo quánh, nhấc chày lên, thuốc bám thành cả một tảng vào chày, không còn thuốc dính cối là được. Sách cổ có ghi: "Luyện tễ phải giã ngàn chày".

Chú ý: Các loại dược liệu dùng chế thuốc tễ là những loại chứa nhiều tinh dầu khi luyện thuốc không nên dùng mật nóng quá, tinh dầu bay hết thuốc sẽ giảm hoặc mất tác dụng.

d. Chia viên:

Khi luyện thụốc xong thì đem chia viên. Tuỳ theo cỡ

viên mà làm giun to nhỏ và dùng bàn chia viên để chia cho thích hợp.

đ. Sấy viên:

Chia viên xong đem dàn ra các khay hay các sàng mẹt, phơi nắng nhẹ (có che đậy để tránh bụi và ruồi, nhặng) hoặc đem sấy ở nhiệt độ 40-45°C cho đến bên ngoài khô, nhưng viên thuôc còn dẻo.

Chú ý: Khi phơi sấy không được phơi sấy khô quá mà phải giữ cho viên luôn có dạng mềm dẻo.

e. Đóng gói hảo quản:

Viên tễ phơi sấy xong đóng gói từng viên một trong giấy bóng kính hoặc trong quả sáp ong hay quả nhựa. Để nơi kín khô mát.

3. Tiêu chuẩn kỹ thuật.

Thuốc tễ phải đạt các tiêu chuẩn kỹ thuật sau:

- Mùi vị: Thơm dược liệu.

- Nhìn mặt viên tễ: Nhẵn bóng đồng đều.

- Độ cứng: Không được cứng rắn, phải mềm dẻo.

- Sai số khối lượng: ± 1% so với khôi lượng trung bình 1 viên.

D. GIỚI THIỆU MỘT SỐ THUỐC TỄ

Tễ bổ thận âm

Thục địa , 500g

Hoài sơn 300g

Toan táo nhục hay Tang thầm 200g

Khiếm thực 400g

Tỳ giải 200g

Thạch hộc 300g

Mật ong vừa đủ làm thành tễ .

Cách làm: Thục địa thái mỏng chưng cách thuỷ cho mềm nhuyễn. Các vị thuốc khác sấy khô sao vàng tán thành bột mịn trộn chung với Thục địa. Cho tất cả bột các vị thuốc và Thục địa vào cối, thêm mật ong đã chế thành châu, giã, luyện kỹ cho thành khôi dẻo quánh không dính cối.

Làm mỗi viên 12g bọc giấy bóng hoặc quả nhựa hay sáp ở ngoài. Đóng hộp 6 hay 10 viên, dán nhãn.

Công dụng: Như Lục vị hoàn; Bổ thận, mát da thịt, trị các chứng trong bụng sót như bào, hay váng đầu, khát nước khô cổ, tiểu tiện vàng, đại tiện táo, tinh thần mỏi mệt.

Cách dùng:

Người lớn mỗi lần 1 viên (12g).

Trẻ em 3-6 tuổi mỗi lần 1/4 viên.

Trẻ em 6-10 tuổi mỗi lần 1/2 viên.

Ngày uống 2 lần với nước đun sôi để nguội hay nước muối nhạt.

Kiêng kỵ: Người hỏa hư cơ thể lạnh, ăn ít, khó tiêu, ỉa lỏng không nên dùng.

Bảo quản: Để nơi kín khô mát.

Chú ý: Toan táo nhục là thịt quả táo chua (táo giai) mà ta vẫn ăn, hái lúc vừa chín, bỏ hạt lấy thịt sấy khô.

Tang thầm tức là quả dâu chín.

Tễ bổ thận dương

Thục địa 500g

Hoài sơn 300g

Toan táo nhục hay Tang thầm 200g

Khiếm thực 400g

Tỳ giải 200g

Thạch hộc 300g

Phụ tử chế tẩm Gừng sao 100g

Nhục Quế 100g

Mật Ong đủ làm thành tễ

Cách làm: Cách bào chế và đóng lọ như Bổ thận âm.

Công dụng: Như Bát vị hoàn. Bể thận và tăng cường lực (sức nóng) chữa các chứng nhức đầu, hoa mắt, ù tai, đau lưng, ăn không biết ngon, ỉa lỏng, chân lạnh, tinh thần mệt mỏi.

Cách dùng: Ngày uống hai lần với nước muôi nhạt:

Người lớn mỗi lần uôĩig 1 tễ (12g),

Trẻ em: 3-6 tuổi mỗi lần 1/4 viên; 6-10 tuổi mỗi lần 1/2 viên.

Kiêng kỵ: Người nóng đại tiện táo, tiểu tiện vàng hay khát nước, cảm sốt, kiết lỵ, và dang mắc các bệnh khác không nên dùng.

Bảo quản: Để nơi kín khô mát.

Tễ bổ khí huyết

Phòng đảng sâm 500g

hay Bố chính sâm (sao thơm)

Bạch truật (sao cám) 200g

Thục địa 300g

Hoài sơn (sao vàng) 400g

Xuyên khung (sao khô) 100g

Uất kim (sao khô) 100g

Tang diệp 400g

Ý dĩ (sao vàng) 300g

Hương phụ (tứ chế) 120g

Cam thảo (chích) 120g

Mật ong đủ làm thành tễ.

Cách làm: Như làm viên bổ thận âm.

Công dụng: Như thập toàn đại bổ. Chữa khí huyết suy yếu, da vàng nhợt, chân tay mỏi, ù tai, hoa mắt, tỳ vị kém, ăn không ngon, ỉa lỏng.

Cách dùng: Người lớn mỗi lần 1 viên (12g). Trẻ em 3-6 tuổi mỗi lần 1/4 viên. Trẻ em 6-10 tuổi mỗi lần 1/2 viên.

Ngày uống 2 lần với nước đun sôi để nguội.

Kiêng kỵ: Không nên ăn những thứ sống, lạnh, khó tiêu

Tễ Bổ thận tráng dương

Phòng đẳng sâm

hoặc Bố chính sâm (sao thơm) 500g

Lộc giác giao (bột) 100g

Thục địa 600g

Ba kích (sao) 500g

Hoài sơn (sao vàng) 400g

Tục đoạn (sao) 200g

Cẩu tích (sao) 300g

Khiếm thực (sao vàng) 300g

Liên tu (sấy khô) 200g

Ngưu tấ t (sao) 200g

Cốt toái bổ (sao) 300g

Kê huyết đằng 500g

Nhục Quế 120g

Xà sàng tử (sao thơm) 100g

Mật ong vừa đủ làm thành tễ .

Cách làm: Lộc giác giao cho vào cô với Mật ong. Kê huyết đằng nấu thành cao lỏng trộn với mật, các vị khác tán bột mịn, cách làm như tễ Bổ thận âm...

Công dụng: Bổ thận, tráng dương, lợi khí huyết, ăn ngon, ngủ yên, cơ thể cường tráng, gân xương hết nhức mỏi.

Cách dùng: Người lớn ngày uống 2 lần mỗi lần 1 viên (12g) với nước đun sôi để nguội.

Kiêng kỵ: Không nên ăn các thứ sống lạnh, khó tiêu, trẻ em và phụ nữ có thai không nên dùng.

Tễ bổ tâm

Long nhãn 500g

Liên nhục 500g

Mật ong vừa đủ làm thành tễ

Cách làm: Long nhãn sấy nhẹ cho khô hết nước, giã nhuyễn.

Liên nhục sấy khô (40-50°C) tán mịn.

Mật ong cô thành châu.

Cho tất cả vào côl giã th ật nhuyễn đều tới khi thành khôi bột dẻo quánh không dính cối. Lấy ra làm thành tễ, mỗi tễ 12g, bọc giấy bóng hoặc bọc quả sáp hay quả nhựa ở ngoài. Đóng hộp 10 viên, dán nhãn.

Công dụng: Bổ tâm, ích tỳ, an thần; chữa thần kinh suy nhược, khó ngủ, người mệt mỏi, hồi hộp hay quên.

Cách dùng: Ngày uông 3 lần, mỗi lần 1 viên (12g) với nước đun sôi để nguội.

Tễ thuỷ lục nhị tiên

Kim anh tử (bỏ hột, lông) 500g

Khiếm thực 500g

Mật ong vừa đủ làm thành tễ .

Cách làm: Kim anh và Khiếm thực sấy khô ở nhiệt độ (40-50°C), tán bột mịn. Cô mật ong thành châu.

Luyện thành tễ, mỗi tễ 12g.

Công dụng: Chữa thần kinh suy nhược, lưng đau, gối mỏi, di tinh, mộng tinh, phụ nữ bạch đới.

Cách dùng: Ngày uông 3 lần, mỗi lần uống 1 tễ với nước đun sôi để nguội.

Kiêng kỵ: Không nên ăn các thứ cay nóng.

TÀI LIỆU DẪN: THUỐC ĐÔNG Y CÁCH SỬ DỤNG - BÀO CHẾ - BẢO QUẢN, 2002

Read more

0 THUỐC VIÊN TRÒN (VIÊN HOÀN CỨNG)

THUỐC VIÊN TRÒN (VIÊN HOÀN CỨNG)

A. ĐỊNH NGHĨA

Thuốc viên tròn (Đông y thường gọi là viên hoàn) là thuốc rắn, hình cầu, khối lượng thường nặng từ 0,05g đến 0,5g có khi tới 2g hay hơn nữa. Ngày nay nhiều dạng thuốc viên tròn được bào chế dưới dạng thuốc viên nén như: Viên ích mẫu, Ké đầu ngựa, Tô mộc ... nhưng thuốc viên tròn vẫn thông dụng bởi vì làm viên nén bằng dược liệu gặp nhiều khó khán về kỹ thuật như phải nấu dược liệu thành cao dặc hay cao khô, khó dập trực tiếp bột dược liệu thành viên nén được.

B. THÀNH PHẦN

Thuốc viên hoàn gồm 2 thành phần chính: Chất thuốc và tá dược.

1. Chất thuốc: Có thể là hoá chất, bột thảo mộc, cao động vật.

2. Tá dược: Là những chất cần thiết để chế tạo thành viên. Tá dược thường là những chất trơ (nghĩa là những chất không có tác dụng) nhưng cũng có khi góp phần làm tăng thêm hiệu lực hay hương vị của thuốc. Tuỳ theo chất thuôc mà ta chọn một hay nhiều tá dược cho thích hợp:

- Nếu chất thuốc khô và rắn, tá dược dùng là chất lỏng như: Mật ong, Xirô đơn, Dung dịch hồ nếp 20%.

- Nếu chất thuốc mềm hay lỏng thì tá dược dùng phải khô như: Bột Cam thảo, bột Gôm, bột Gạo, bột Sắn, bột Bánh khảo ...

Phải chú ý chọn tá dược cho phù hợp để cho viên thuốc phải được mịn, không khô nứt, không chảy nước, dễ tan và dễ tiêu trong đường tiêu hoá.

C. CÁCH BÀO CHẾ

1. Chuẩn bị nguyên liệu.

Các dược liệu đã được chia nhỏ và chế biến sao tẩm đúng với yêu cầu của từng vị, đem sấy khô tán riêng từng vị (nếu là thuôc độc) hoặc tán chung thành bột để có độ mịn như nhau.

Trộn các bột thuốc đó với nhau theo nguyên tắc trộn bột kép.

2. Làm thành viên.

Có hai cách;

- Làm viên bằng bàn cắt viên.

- Làm viên bằng thúng lắc.

a. Làm viên bằng bàn cắt viên.

- Dụng cụ cần dùng:

+ Cối chày sứ

+ Bàn cắt viên

+ Bàn xoa viên

+ Khay men để sấy

- Làm khối bột dẻo:

Cho dần tá dược lỏng, vào khôi bột kép nhào trộn kỹ trong cối, đánh mạnh thành một khối đều mịn dẻo, sờ không dính tay và không dính chày, cối là được.

- Cách chia viên: Căn cứ vào số lượng viên phải làm chia khối bột dẻo thành từng phần nhỏ. Đem lăn thành đũa viên rồi đặt lên bàn cắt viên, cắt thành từng viên, vừa cắt vừa lăn tròn. Khi chia viên cần rắc lên mặt bàn cắt một ít bột (Hoạt thạch hay bột Cam thảo) cho khỏi dính.

- Sửa viên: Chia viên xong có viên chưa được tròn thì dùng bàn xoa viên xoa cho thật đều.

b. Làm viên bằng thúng lắc.

- Dụng cụ cần dùng:

+ Một thúng lắc bằng nhôm hoặc tre, đường kính trung bình 0,65-0,7m dày dặn và mặt trong nhẵn, phẳng, có buộc 3 dây chéo như chiếc nôi trẻ em. Hiện nay các cơ sở sản xuất đã thay thế thúng lắc bằng máy bao viên quay nghiêng chạy bằng điện hoặc quay bằng tay.

+ Một bộ sàng bằng tre hay bằng nhôm, bằng thép không rỉ để lựa thuốc. Có cỡ mắt khác nhau từ 1, 2, 3, 4, 5mm đến 1cm.

+ Một số chổi nhỏ, bằng lông gáy Lợn hay lông đuôi Ngựa, hoặc bằng sợi ni lông giống như chổi xoa xà phòng cạo râu.

+ Một số đồ dùng khác như: Thìa, khay, bát, xô men hoặc inox để đựng bột, đựng cao, đựng hồ để làm viên.

- Tiến hành làm viên:

Ví dụ: Quá trình bào chế:

Viên hoàn Điều kỉnh bổ huyết

Công thức:

Hương phụ (tứ chế) 2000g

Ích mẫu 1500g

Ngải cứu 1000g

Ô dược ... 800g

Cỏ nhọ nồi 1000g

Các công đoạn bào chế

- Chuẩn bị nguyên liệu (chọn nhặt, chế biến) và dụng cụ hoàn viên.

- Hoàn viên (làm viên).

- Sàng lựa.

- Sấy, bao ảo, đóng gói bảo quản.

Cách tiến hành cụ thể:

Công đoạn I: Chuẩn bị nguyên liệu và dụng cụ

+ Hương phụ chia ra 4 phần đem tứ chế sấy khô, tán bột mịn.

+ Ô dược rửa sạch ủ mềm, thái mỏng sấy giòn, tán bột mịn.

+ Ích mẫu, Ngải cứu, cỏ Nhọ nồi nấu cao lỏng (lấy 4 lít) thay tá dược lỏng và dính để làm viên.

+ Khi đã chuẩn bị đủ nguyên liệu bột và cao lỏng thì tiến hành lắc viên. Dụng cụ, lau rửa sạch, sấy khô, thúng lắc treo cao ngang bụng người đứng.

Công đoạn II: Hoàn viên.

Có 2 bước:

- Bước 1: Gây con giống hay làm viên nhân:

Lấy một số lượng bột chừng 40g tẩm nựớc cao cho ướt, nắm lại xát lên mặt sàng cỡ 1mm đặt trong thúng lắc. Bột lọt qua mặt sàng thành những hạt cốm nhỏ. Bỏ sàng ra cầm thúng lắc, lắc theo đường đảo tròn. Lắc mạnh một lúc chừng 10 phút, những hạt côm lăn trên đáy thúng sẽ dần dần thành hình tròn. Dồn thuốc về một bên đáỵ thúng, dùng chổi lông nhúng vào cao lỏng quét nhẹ một lớp mỏng vào đáy thúng rồi lại lắc mạnh khi những viên thuốc được lăn tròn và thấm ẩm đều nước cao ở đáy thúng, lúc này mới xúc một thìa bột nhỏ rắc đều lên viên thuôc. Tiếp tục lắc cho tới khi viên thuốc bám đều hết bột. Khi đáy thúng đã khô hết không còn dính, lại tiếp tục tưới nước cao và rắc bột từng lớp một như trên. Khi nào những hạt cốm nhỏ đã trở thành như hạt cải thì ngừng lại đổ thuốc ra, sàng lọc trên sàng có mắt cỡ 2mm, chia làm 3 loại;

+ Loại nhỏ lọt xuống để tiếp tục gây con giống.

+ Loại lớn xù xì lấy ra để riêng hoặc xát nát để gây con giông tiếp tục.

+ Loại hạt Cải tròn đều đặn vừa cỡ để vào một khay để làm con giông (viên nhân) lắc thành viên tới cỡ vừa yêu cầu sử dụng.

Chú ý: Ta có thể dùng hạt đường kính hay những hạt bột thuôc to loại ra khi rây để làm thay con giống cũng được.

+ Kinh nghiệm trung bình cứ 1kg bột thuốc thì làm 100-150g con giống cỡ bằng hạt Cải. Nếu làm viên nhỏ hơn thì con giống táng lên, viên to thì con giông giảm đi.

+ Nên tưới nước hoặc cao lỏng và cho bột vừa phải, nếu nhiều nước thuốc sẽ bết lại, trái lại nếu nhiều bột sẽ hình thành những hạt nhỏ, ảnh hưởng tới sản phẩm.

- Bước 2: Làm viên to (hoàn viên)

Khi đã có đủ con giống theo yêu cầu với tỷ lệ bột, lại tiếp tục thao tác như trên. Viên càng to càng tưới nhiều nước và rắc nhiều bột. Phải sàng lựa luôn để lấy cỡ viên cho đều. Thường phân làm 3 loại:

+ Loại to: Ngừng bao để riêng

+ Loại vừa: cũng ngừng bao, để riêng

+ Loại bé tiếp tục lắc và bao bột đuổi cho kịp loại vừa, rồi đổ chung làm cho kịp loại to.

Trong giai đoạn này cần tưới nước cao lỏng hay nước hồ, rắc bột và sàng lựa luôn luôn để cuối cùng đạt được những viên tròn đẹp và đồng đều.

Chú ý: Lúc viên nhỏ li ti phải làm ẩm bằng nước hồ thật loãng vì viên bé quá chưa có lực quay chuyển mạnh.

Nếu dùng hồ đặc hay tá dược có nồng độ đậm đặc thì sẽ dính bết vào nhau không tạo thành viên được, hoặc dính chặt dưới đáy thúng.

• Tóm lại khi viên càng lớn thì tá dược dùng phải đậm đặc, trái lại viên càng nhỏ thì tá dược dúng phải loãng. 1 kg bột thuôc cần từ 700-800 dung dịch hồ nếp 20%.

Công đoạn III: Sàng lựa

Khi đã làm xong viên, lấy ra sàng lựa lại: Loại ra những viên quá bé, quá lớn, hoặc thuốc vụn để làm lại.

Đem thuốc có cỡ đạt yêu cầu tấi mỏng ra khay rộng để nơi thoáng cho se khoảng 1-2 giờ, sau đó lại cho vào thúng lắc lại 10-15 phút cho viên thuốc tròn và nhẵn đẹp hơn. Tiếp tục các giai đoạn sau (sấy, bao áo).

3. Sấy viên.

Thuốc đã hoàn xong rải mỏng ra khay cho vào tủ sấy sấy ở nhiệt độ thấp 50-60°C trong 2 giờ rồi tăng dần nhiệt độ lên tới 70-80°C. Nếu sấy ngay ở nhiệt độ cao viên thuốc khô nhanh sẽ bị nhăn nheo rất xấu, hoặc ngoài vỏ khô cứng mà bên trong ruột viên vẫn mềm chưa khô do đó viên dễ bị mốc. Khi sấy phải đảo luôn để thuốc khô đều và đồng màu.

4. Bao áo viên.

Mục đích của bao áo viên là làm cho viên thuốc không dính vào nhau, không bị hút ẩm, để che lấp mùi vị khó chịu, giữ được hương vị của thuốc, để chống mốc.

Tuỳ theo tính chất của bài thuốc mà ta bao viên ngay sau khi làm viên còn ướt hoặc có khi phải sấy khô rồi mới bao áo.

- Các chất thường dùng để bao áo viên là:

+ Bột Hoạt thạch.

+ Bột than hoạt.

+ Bột Hoài sơn, bột Cam thảo.

+ Cao đặc Thục địa,

+ Bột đường, Xirô.

+ Bột Bạc, bột Vàng, bột Chu sa ...

- Cách bao áo viên:

Kỹ thuật bao cũng tương tự quá trình hoàn viên ở trên.

+ Bao bột Hoạt thạch: Lấy bột Hoạt thạch đem rây, loại bỏ các bột thô, quét một lớp mỏng xirô vào đáy thúng, đổ viên vào lắc cho ướt đều rồi rắc bột Hoạt thạch lên khắp mặt viên, lắc thúng tròn để viên bám bột. Tiếp tục quét xirô và tiếp tục cho bột Hoạt thạch, lắc cho tới khi bột Hoạt thạch bao đều hết viên thành một màng trắng bóng dày. Đem sấy ở nhiệt độ 40-50°C.

+ Bao đường: Phải sấy viên cho khô, quét nhẹ một lớp mỏng xirô vào đáy thúng cho viên vào lắc cho ướt đều xirô rồi cho đường bột vào thúng, lắc tròn cho đến khi bột đường bám kín viên. Đem sấy ở nhiệt độ 40-50°C.

Bao từng ít viên, ít bột đường một cho đều.

5. Bảo quản.

Thuốc viên tròn sấy xong phải để thật nguội mới đóng vào chai lọ hoặc túi polyetylen. Chai lọ và túi polyetylen đã được khử khuẩn và sấy khô.

Viên tròn phải để nơi khô ráo, mát, tránh ánh sáng, hay nắng chiếu quá nhiều.

Chú ý: Ngày nay việc bào chế viên tròn trong các xí nghiệp dược phẩm được cải tiến bào chế trên dây chuyền công nghệ hiện đại, thay thế thúng lắc thủ công cổ truyền.

6. Tiêu chuẩn kỹ thuật.

Thuốc viên tròn phải đạt các tiêu chuẩn kỹ thuật sau:

- Mùi vị: Thơm dược liệu.

- Nhìn mặt viên nhẵn bóng đồng đều.

- Độ tan rã: Sau 10 phút đến 20 phút phải tan rã hoàn toàn trong nước nóng 3 7°c.

- Sai số khôi lượng ± 10% so với khôi lượng trung bình 1 viên.

D. GIỚI THIỆU MỘT SỐ THƯỐG VIÊN TRÒN

Lục vị hoàn

Thục địa 320g

Sơn thù 160g

Hoài sơn 160g

Đơn bì 120g

Bạch linh 120g

Trạch tả 120g

Mật ong hay xirô đủ dùng

Cách làm:

Thục địa thái lát mỏng nấu cao lỏng, bã sấy khô tán bột.

Sơn thù tẩm Rượu sao.

Hoài sơn thái mỏng sao vàng.

Đơn bì tẩm Rượu sao.

Bạch linh đồ mềm, thái lát mỏng, sấy khô.

Trạch tả ngâm nước muối nhạt 4 giờ, bào mỏng, tẩm rượu sao.

Bào chế xong đem sấy khô tán riêng từng dược liệu thành bột mịn, rây trộn đều với nhau theo phương pháp trộn bột kép, rồi dùng hỗn hợp cao lỏng Thục địa và xirô đơn hay Mật ong làm thành viên hoàn.

Công dụng: Ghữa can thận âm hư. Người suy nhược, nhức đầu, ù tai, hoa mắt, lưng đau gối mỏi, di tinh...

Cách dùng: Ngày uống 2 lần, mỗi lần uống 12g, uống với nước đun sôi để nguội, có thêm một ít muối thì càng tốt.

Chú ý: Cấm dùng trong trường hợp đang cúm, sốt, ỉa chảy.

Bảo quản: Đóng chai kín. Để nơi khô mát.

Viên ho

Bách bộ (bỏ lõi sao vàng) 1000g

Thiên môn (bỏ lõi) 1000g

Mạch môn (bỏ lõi) 1000g

Vỏ rễ Dâu (tẩm mật sao vàng) 1000g

Kinh giới 300g

Trần bì (sao thơm) 300g

Bạc hà 200g

Gừng khô 100g

Nghệ vàng 200g

Hồ nếp 20% đủ dùng

Cách làm:

Bách bộ, Thiên môn, Mạch môn, vỏ rễ Dâu nấu thành cao lỏng, các vị thuôc khác sấy khô tán thành bột mịn, trộn đều theo phương pháp trộn bột kép. Nấu hồ nếp 20% làm thành viên hoàn (có thể thay hồ bằng mật trộn với cao lỏng trên).

Công dụng: Trị các chứng ho.

Cách dùng: Ngày uống 2-4g (Chia ra làm hai lần uống với nước nóng).

Bảo quản: Đóng lọ kín để nơi khô ráo.

Viên Bổ huyết điều kinh

Ngải cứu 1000g

Ích mẫu 2000g

Lá Sung non 500g

Hương phụ tứ chế 1000g

Cách làm: Hương phụ sấy khô tán bột mịn. Lá Sung non thái nhỏ sao qua, tán bột mịn trộn đều với bột Hương phụ. Ngải cứu, ích mẫu nấu thành cao lỏng thay Hồ nếp để hoàn.

Có thể thêm một ít mật cho dễ uống.

Công dụng: Trị các trường hợp rối loạn kinh nguyệt.

Cách dùng: Ngày uôrig 2 lần, mỗi lần 10-12g.

Bảo quản: Để nơi khô mát, đóng lọ kín.

Viên Bổ tỳ ích khí

Đảng sâm (tẩm nước Gừng sao) 400g

Củ Sả (sao vàng) 300g

Ý dĩ (sao vàng) 300g

Hoài sơn (sao vàng) 300g

Liên nhục 300g

Trần bì (sao thơm) 200g

Cam thảo (chích) 150g

Hồ nếp 20% đủ dùng.

Cách làm: Cấc vị đều sấy khô tán nhỏ thành bột mịn, rây riêng từng vị. Trộn đều theo phương pháp trộn bột kép.

Dùng hồ nếp 20% để hoàn.

Công dụng: Trị suy nhược, ăn uống khó tiêu, chân tay mệt mỏi.

Cách dùng: Người lớn ngày uống 15-20g chia làm 2 lần, sáng, tối. Trẻ em tuỳ tuổi mà giảm liều.

Bảo quản: Đóng lọ kín, để nơi khô mát...

TÀI LIỆU DẪN: THUỐC ĐÔNG Y CÁCH SỬ DỤNG - BÀO CHẾ - BẢO QUẢN, 2002

Read more