0 RUNG RÚC-Berchemia lineata-Chữa tê thấp nhức mỏi

RUNG RÚC

Tên khoa học: 

Berchemia lineata (L.) DC.; Họ Táo ta (Rhamriaceae).

Tên đồng nghĩa:

Berchemia poiretiana DC.; Girtanneria lineata Neck.; Rhamnus lineata L.; Ziziphus lineata Willd.

Tên khác: 

Rút dế, đồng bìa, cứt chuột, câu nhi trà.

Đặc điểm thực vật (Mô tả):

Cây nhỏ, dạng bụi leo, cao 1 - 4 m. Thân, cành mảnh, nhẩn, lúc non màu xám nhạt, sau màu nâu. Lá mọc so le, hình bầu dục, dài 1 - 3 cm, rộng 0,5-2 cm, gốc và đầu tròn, mép nguyên, hai mặt nhẵn, mặt trên màu lục sẫm, mặt dưới nhạt, gân nổi rất rõ; cuống lá ngắn.

Cụm hoa mọc ở kẽ lá hoặc đầu cành thành chùm dài 1-3 cm; hoa nhỏ màu trắng; đài có 5 răng nhỏ, hình mác, ống đài ngắn; tràng dài hơn đài, 5 cánh hoa thuôn, hình trứng; nhị 5, chỉ nhị dài và dẹt; bầu 2 ô.

Quả hạch, hình bầu dục, màu đen, có đài tồn tại ở gốc và mũi nhọn ở đầu; hạt 2, thuôn.

Mùa hoa : tháng 9-10, mùa quả : tháng 12 - 1.

Phân bố, sinh thái:

Chi Berchemia Neck, ex DC. có 15 loài trên thế giói, đều là cây bụi nhỏ leo, phân bố phần lớn ở vùng Đông Á, Đông Nam Á và Nam Á. Ở Việt Nam, có 5 loài. Loài rung rúc phân bố từ Nhật Bản, Trung Quốc đến Việt Nam, một số nước vùng Đông Nam Á và cả ở Ấn Độ.

Ở Việt Nam, rung rúc phân bố tương đối phổ biến ở các tỉnh phía bắc, từ vùng ndí thấp (khoảng 400 m trở xuống) đến vùng trung du và đồng bằng. Gây thưòng mọc lẫn trong các quần xã cây bụi ở đồi, bờ nương rẫy hay ven rừng, ở vùng đồng bằng, đôi khi gặp rung rúc mọc ở các gò đống hay lẫn trong các lùm bụi quanh làng. Cây ưa sáng, có thể chịu được hạn do có hệ thống rễ khỏe cắm sâu xuống đất, nhất là trong các trường hợp cây mọc ở những vùng đồi thấp, đất trơ sỏi đá.

Cây ra hoa quả hàng năm, tái sinh tự nhiên chủ yếu từ hạt; chịu được chặt phá nhiều lần do khả năng tái sinh cây chồi khỏe.

Bộ phận dùng:

Rễ thu hái quanh năm (Radix Berchemiae Lineatae), rửa sạch, thái phiến, phơi khô. Khi dùng, có thể tẩm rượu, sao thơm.

Tính vị, công năng:

Rễ rung rúc có vị hơi đắng, tính bình, có tác dụng hóa ứ trễ, chỉ huyết, chỉ khái (trị ho), chỉ thống.

Công dụng:

Thân cành cây rung rúc thường được dùng làm dây buộc hoặc bộn thành rế để đỡ nồi. Rung rúc là một vị thuốc còn được dùng trong phạm vi nhân dân để chữa tê thấp, đau lưng, mỏi gối. Ngoài ra, còn chữa sốt, sốt rét, tiêu chảy. Ngày 10 - 20g dưới dạng thuốc sắc hoặc ngâm rượu uống.

Hải Thượng Lãn ồng đã dùng rễ rung rúc làm thuốc giải độc do cá, hoặc bọ cạp. Ở Trung Quốc, rễ rung rúc được dùng chữa lao phổi, ho ra máu, loét hành tá tràng chảy máu, đau xương phong thấp.

Bài thuốc có rung rúc:

1. Chữa tê thấp nhức mỏi:

Rễ rung rúc 200g; huyết giác, cốt toái bổ, cẩu tích, dây đau xương, mỗi vị 20g, ngâm với 1 lít rượu 30 - 40° trong 15 ngày trở lên. Ngày uống 20 - 30 ml.

2. Chữa lao phổi, ho ra máu:

Rung rúc 60g, xuyên phá thạch 30g, bạch cập 12g, a giao 9g. Tất cả tán nhỏ, đun sôi uống (Trung dược từ hải - Trung Quốc).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Viện Dược liệu (2004), “Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam”, tập II, Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật

Read more

0 KHÚNG KHÉNG-Hovenia dulcis-cây thuốc giải độc rượu bia

KHÚNG KHÉNG

Tên khác: 

Chỉ Cụ, Vạn thọ, Kê trảo.

Tên khoa học: 

Hovenia dulcis Thunberg; thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae).

Tên đồng nghĩa: 

Hovenia dulcis var. glabra Makino; H. dulcis var. latifolia Nakai ex Y. Kimura.

Đặc điểm thực vật (Mô tả):

Cây gỗ cao tới 10-15m. Vỏ cây màu nâu xám, cành non có lông và lỗ bì. Lá mọc so le, phiến lá xoan, nhọn, có răng dài 10-15cm, rộng 5-9cm, nhẵn hay có lông bột trên các gân ở mặt dưới; cuống lá dài. Hoa màu trắng hay lục nhạt, ở nách lá, thành xim có cuống. Quả hình cầu, gần như khô trên một cuống quả phồng ra, nạc, ngọt, màu đo đỏ. Hạt tròn dẹt, bóng, màu nâu. Cây ra hoa tháng 5-6, quả tháng 10-11.

Bộ phận dùng: 

Hạt phơi hay sấy khô của cây Khúng khéng (Semen Hoveniae), thường gọi là Chỉ củ tử. Và gỗ cây Khúng khéng bào mỏng phơi hay sấy khô.

Phân bố sinh thái: 

Cây phân bố nhiều trong khu vực châu Á đặc biệt là Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung quốc. Ở Việt Nam, cây mọc hoang và được trồng ở miền núi các tỉnh Cao bằng và Lạng sơn. 

Trồng trọt: 

Cây được trồng bằng hạt hoặc bằng cành. 

Thu hái: 

Thu hái quả vào tháng 10-11, đem về phơi khô, đập lấy hạt dùng.

Thành phần hoá học: 

Cuống quả chứa đường glucose (11,14%), fructose (4,74%), sucrose (12,39%). Quả chứa các muối kali nitrat, kali malat. Lá cây chứa acid hữu cơ acid  acetic, acid  formic và acid α-ketoglutaric. Trong lá chưa các Saponin (3-O-(2-O-α-L-rhamnopyranosyl-3-O-β-D-glucopyranosyl-α-L-arabinopyranosyl)jujubogenin, 3-O-(2-O-α-L-rhamnopyranosyl-β-D-glucopyranosyl)-20-O-α-L-rhamnopyranosyljujubogenin, và 3-O-β-D-glucopyranosyl-20-O-α-L-rhamnopyranosyljujubogenin), Dihydromyricetin, Quercetin, Ampelopsin. Và glycosid holducine có tác dụng kháng ngọt.

Tính vị, tác dụng:

Vị ngọt, tính bình, có tác dụng chỉ khát, chỉ ẩu thổ, thanh nhiệt, lợi tiểu và giải độc rượu.

Công dụng: 

Cuống quả ngọt và mát được dùng ăn ở Trung quốc và Nhật bản; cuống quả khô và hạt được dùng ở Trung quốc làm thuốc trị ngộ độc rượu. Hạt Khúng khéng là thuốc bổ, giải độc, chữa ngộ độc rượu, tiểu tiện không thông, cơ thể gầy yếu, khát nước, khô cổ. Tốt cho người có chức năng gan kém, mắc các bệnh về gan (viêm gan, gan nhiễm mỡ, xơ gan), vàng da, chán ăn, táo bón.

Liều dùng, cách dùng:

Ngày dùng 3-5g ngâm rượu uống.

Ngoài ra gỗ còn dùng làm gối kê đầu cho người say rượu và cũng dùng nấu nước cho người say rượu uống để giã rượu.

Bài thuốc:

1. Giải độc rượu bia (triệu chứng đau đầu, chịu khó, buồn nôn): Viên nang 400mg cao Khúng khéng, tá dược vừa đủ.

2. Chữa gan nhiễm mỡ do nghiện rượu: Cát căn 30g, Khúng khéng (chỉ củ tử) 15g, Bồ công anh 15g.

Read more

0 DÂY GÂN

DÂY GÂN

Tên khác: Dây gân, Dây cồng cộng, Đồng bìa dài cựa

Tên khoa học: Ventilago cristata Pierre, thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae).

Mô tả: Cây nhỏ mọc leo, dài khoẻ, cành non hơi dẹt, sau tròn, màu xám đen. Lá mọc so le, thuôn, hình giáo, tròn và tù ở gốc, có mũi ở chóp, láng chói, không có lông, 10-13 cặp gân phụ mảnh nổi rõ ở cả hai mặt. Chùm hoa dày ở nách lá. Hoa nhỏ (2-3mm). Quả có cánh, không lông, đầu tù. Cây ra hoa tháng 1, có quả tháng 4-5.

Bộ phận dùng: Dây (Caulis Ventilaginis Cristatae).

Phân bố và thu hái: Cây của miền Đông Dương, phân bố ở Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam. Ở nước ta, cây mọc trong rừng thứ sinh các tỉnh phía Nam. Có thể thu hái dây quanh năm.

Tính vị, tác dụng: Dây gân có vị hơi cay, tính ấm, không độc, có tác dụng khu phong, hoạt huyết.

Công dụng, chỉ định và phối hợp: Thường dùng chữa vọp bẻ, co gân, chân tay co quắp, mình mẩy đau nhức, bán thân bất toại. Có người còn dùng Dây gân phối hợp với Nam xích thược, rễ Cam thảo, Hoắc hương, Tía tô, Ngải cứu, Dền gai,  đồng vị sắc uống trị cảm gió, chân tay lạnh.

Ghi chú: Người Campuchia dùng nước sắc rễ một loài gần gũi với Dây gân là Ventilago harmandiana Pierre làm thuốc uống chữa các bệnh về đường tiết niệu.

Read more

0 DÂY ĐÒN KẺ CẮP

DÂY ĐÒN KẺ CẮP

Tên khác: Dây đòn kẻ cắp, Dây đòn gánh

Tên khoa học: Gouania javanica Miq., thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae).

Mô tả: Dây leo hay cây bụi mọc trườn; nhánh có cạnh, và có lông hoe. Lá mỏng, nhám, gốc tròn, mép có răng, đầu có đuôi, mặt dưới đầy lông hoe; gân phụ 5-6 cặp. Chuỳ hoa hẹp, dài 20-25cm. Hoa tạp tính; cánh hoa 1mm; nhị 5; bầu 3 ô. Quả có 3 cánh, cho ra 3 quả cánh 1 hạt, rộng 1cm; hạt cao 3mm, màu nâu bóng. Hoa tháng 4, quả tháng 12-4.

Bộ phận dùng: Dây (Caulis Gouaniae Javanicae).

Phân bố và thu hái: Loài phân bố ở Lào, Campuchia và Việt Nam. Ở nước ta, cây mọc ở bìa rừng từ Quảng Trị, qua Kontum, Đắc Lắc đến tận An Giang.

Tính vị, tác dụng: Chưa có tài liệu nghiên cứu.

Công dụng, chỉ định và phối hợp: Cũng dùng như cây Dây đòn gánh. Dùng dây giã nhỏ, chế ít rượu, xoa bóp những chỗ sưng tấy, đau nhức do bị đánh hay ngã. Có thể dùng để chữa bỏng.

Read more

0 DÂY ĐÒN GÁNH

DÂY ĐÒN GÁNH

Tên khác: Dây đòn gánh, dây đòn kẻ trộm

Tên khoa học: Gouania leptostachya DC. var. tonkinensis Pit., thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae).

Mô tả: Cây leo dài; cành non nhẵn, màu nâu sau đó xám nhạt. Lá hình bầu dục, như hình tim ở gốc, có mũi nhọn ở đầu, mép khía răng, nhẵn, gân mảnh nổi rõ ở mặt dưới; lá kèm rất dễ rụng; cuống lá hơi có khía rãnh ở mặt trên. Hoa tập trung thành chuỳ thưa ở nách lá hay đầu cành, cao 25cm. Hoa đơn tính, rộng 2-3mm; cánh hoa 1mm, màu trắng; nhị 5; bầu 3 ô. Quả khô có 3 cánh mềm, rộng 10-12mm, nâu bóng. Hoa tháng 7-9, quả tháng 9-12.

Bộ phận dùng: Lá, dây (Folium et Caulis Gouaniae Leptostachyae).

Phân bố và thu hái: Cây mọc ở ven rừng, ven khe suối, đồi trọc, bãi hoang ở nhiều nơi thuộc các tỉnh Lạng Sơn, Hà Bắc, Bắc Thái, Hoà Bình, Yên Bái vào tới tận Đồng nai, Bà Rịa. Lá dây thu hái quanh năm, dùng tươi hay phơi khô dùng dần.

Thành phần hoá học: Lá đắng do có alcaloid, vỏ và lá đều chứa saponin.

Tính vị, tác dụng: Lá vò ra nổi bột như bọt xà phòng. Dây lá vị chua, se, tính mát; có tác dụng lương huyết giải độc, thư cân hoạt lạc.

Công dụng, chỉ định và phối hợp: Nhân dân thường dùng cây này giã nhỏ thêm rượu xoa bóp vào những nơi sưng tấy, đau nhức do đòn, chỗ bị thương do ngã. Cũng dùng sắc uống hoặc ngâm rượu uống, có tác dụng đối với gân xương và bổ dưỡng. Lá được dùng giã đắp vào trán, gan bàn tay để giảm sốt; còn dùng chữa ngộ độc, sài giật, cảm gió. Ngày dùng 8-16g, dạng thuốc sắc hay ngâm rượu. Dùng ngoài lấy dây lá tươi giã đắp. Ở Ấn Độ, người ta cũng dùng lá giã đắp các vết thương. Ở Trung Quốc, dây lá được dùng trị cơ thể đau mỏi, dùng ngoài trị bỏng lửa và lở ngứa.

Read more

0 DÂY CỐT KHÍ

DÂY CỐT KHÍ

Tên khác: Dây cốt khí, Rút dế

Tên khoa học: Ventilago leiocarpa Benth., thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae).

Mô tả: Bụi leo, cành xám xám. Lá dạng lá Sao, nhẵn, dày, dài 10-20cm, gốc tròn đầu thon, lúc khô màu nâu, gân phụ 6-8 cặp; cuống dài 4-5mm. Cụm hoa ở nách lá và ngọn nhánh; chùm cao 4-8cm; cuống có lông; lá đài 5, hình tam giác, cành hoa 5, dài gấp đôi lá đài; nhị 5; bầu có lông, vòi nhuỵ 2. Quả có cánh màu nâu gỗ, nhẵn bóng, dài 3,5cm, mang đài tạo thành vòng đến nửa quả; cánh tròn ở đỉnh. Ra hoa tháng 2-3, quả tháng 5-6.

Bộ phận dùng: Rễ và dây (Radix et Caulis Ventilaginis Leiocarpae).

Phân bố và thu hái: Mọc leo ở ven rừng thứ sinh, ở lùm bụi. Thường gặp ở Bắc Thái, Hoà Bình tới Quảng Trị. Thu hái rễ và dây quanh năm, rửa sạch, thái lát, phơi khô dùng dần.

Tính vị, tác dụng: Vị ngọt, chát, tính ấm, có tác dụng bổ khí huyết, thư cân hoạt lạc.

Công dụng, chỉ định và phối hợp: Ở Trung Quốc, rễ dùng trị 1. Khí huyết suy nhược, kinh nguyệt không đều; 2. Phong thấp gân cốt đau, tứ chi tê dại; 3. Té ngã hay bị đánh tổn thương. Liều dùng 20g-40g, dạng thuốc sắc.

Đồng bào dân tộc Dao thường dùng dây chữa tê thấp đau nhức như các loại Cốt khí củ và Cốt khí hạt.           

Read more

0 DÂY CỒNG CỘNG

DÂY CỒNG CỘNG

Tên khác: Dây cồng cộng

Tên khoa học: Ventilago harmandiana Pierre, thuộc họ Táo ta - Rhamnaceae.

Mô tả: Bụi leo cao. Lá dài đến 12cm, hơi không cân, mép nguyên, gân phụ 10-12 cặp; cuống 4-5mm. Chuỳ hoa ở ngọn và chùm ở nách lá; hoa mẫu 5; cánh hoa dài 0,7mm. Quả có cuống nhọn, dài cỡ 2-3cm; hạt 1. Hoa tháng 9-5.

Bộ phận dùng: Rễ (Radix Ventilaginis).

Phân bố và thu hái: Cây mọc dựa rạch, suối và trong các quần hệ thứ sinh từ Huế vào các tỉnh phía Nam. Còn phân bố ở Lào, Campuchia, Thái Lan.

Công dụng, chỉ định và phối hợp: Ở Campuchia, nước sắc rễ là loại thuốc nước để uống dùng trị các bệnh về đường tiết niệu.

Read more

0 CANH CHÂU-CÔNG DỤNG CÁCH DÙNG-CÂY THUỐC NAM

CANH CHÂU

Tên khác: Chanh châu, Quanh châu.

Tên khoa học: Sageretia theezans (L.) Brongn.; thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae).

Mô tả: Cây nhỏ phân cành nhiều, các nhánh có gai. Lá hình trái xoan hay bầu dục, tròn hay gần tròn ở gốc, có mũi, hơi có răng, dài 2-10cm, rộng 8-35mm. Hoa xếp từng nhóm 1-4 cái thành bông ở nách lá hay ở ngọn. Quả hình cầu, đường kính 4-6mm, nạc, màu đen đen, kèm theo vòi nhuỵ và các lá đài tồn tại. Hạt 1-3, lồi ở mặt lưng, có vỏ ngoài nhẵn, bóng, màu xám sáng.  Ra hoa tháng 7-10, kết quả tháng 12-3.

Bộ phận dùng: Lá, cành và rễ (Folium,Ramulus et Radix Sageretiae).

Phân bố sinh thái: Loài phân bố ở Ấn Độ, Trung Quốc, Việt Nam. Ở nước ta, cây mọc ven rừng, dọc theo bờ suối nơi nhiều cát ẩm, đất sâu, xen với các loại cây bụi khác. Có khi trồng quanh vườn làm hàng rào. Thường gây trồng bằng cành giâm. Người ta thường thu hái lá tươi hoặc lấy cành lá vào mùa xuân hạ; thu hái rễ vào mùa thu đông đem phơi hay sấy khô.

Tính vị, tác dụng: Vị đắng hơi chua, tính mát; có tác dụng lương huyết, thanh nhiệt, giải độc.

Công dụng:

- Quả ăn được, có vị chua hơi ngọt. Lá non nấu canh ăn được. Lá thường dùng riêng hoặc phối hợp với lá Vối làm nước uống thay trà, vừa giải khát, vừa phòng bệnh sởi đậu. Canh châu đã được sử dụng làm thuốc từ lâu ở nước ta. Tuệ Tĩnh sử dụng nó với tên Xích chu đằng làm thuốc đắp vết thương tên đạn. Hải Thượng Lãn Ông dùng Canh châu chữa sưng mặt, sưng mình, đậu sởi, chữa tắc tia sữa hoặc chữa lở loét không ra da gom miệng, chữa bị thương sai khớp bong gân và mụn nhọt.

- Ngày nay, chúng ta vẫn sử dụng cây này làm thuốc chữa ban sởi, đậu mùa, dư độc không phát ra được, kiết lỵ, dùng ngoài chữa lở, ghẻ.

Liều dùng: Thường dùng ngày 10-20g rễ khô hoặc cành lá khô sắc nước uống; dùng ngoài lấy lá tươi nấu nước tắm hoặc giã đắp.

Bài thuốc:

1. Chữa lở loét không ra da gom miệng: Lá Canh châu, lá Đuôi tôm, lượng bằng nhau, Đinh hương 1 nụ, giã nhỏ đắp vào (Bách gia trân tàng).

2. Chữa ngứa lở ngoài da, mụn nhọt: Cành châu 24g, Hạ khô thảo 20g, Bồ công anh 20g. Rễ cỏ xước 20g, Lá đơn đỏ 10g, sắc và uống như trên.

3. Chữa trẻ em bị bệnh sởi, sốt ho, khát nước: Canh châu (Cành và lá) 20g, Tầm gửi cây khế 18g, Sắn dây 12g, Cam thảo dây 8g, Hương nhu 8g, Hoắc hương 8g, sắc với 400ml nước, còn 200ml, chia 2 lần uống trong ngày.

4. Sởi chậm mọc: rễ canh châu 30g (hoặc lá 40g) thái mỏng, với 300ml nước sắc uống trong ngày chia làm 3 lần uống.

Ghi chú: Người tỳ vị hư hàn, đại tiện lỏng, không nên dùng.

www.duoclieu.org

Read more