CHUỐI
Tên khoa học: Musa spp., thuộc họ Chuối (Musaceae).
Mô tả: Chuối có thân rễ to, từ đó mọc
ra những lá rất to dài tới 2m, có các bẹ lá úp vào nhau tạo thành một thân giả
hình trụ cao tới 3-4m hay hơn. Khi cây chuối còn non, ta ăn nõn chuối, chính là
nõn thân giả; còn thân thật là phần nằm dưới đất mà ta thường gọi là củ chuối.
Khi chuối ra buồng, ta mới thấy một cán hoa từ củ chuối mọc lên xuyên qua thân
giả lồi ra ở phía ngọn. Cụm hoa chuối là một bông gồm nhiều lá bắc màu đỏ úp
lên nhau thành bắp chuối, hình nón dài; ở kẽ mỗi lá bắc có khoảng 20 hoa xếp thành
1 nải chuối 2 tầng; hoa ở giữa thường là hoa lưỡng tính, ở phía ngọn là hoa đực
ở phía gốc là hoa cái. Quả mọng còn mang dấu vết của vòi nhuỵ. Chuối trồng được
tạo thành do kết quả của sự lai tự nhiên giữa hai loài chuối hoang dại ở Ðông
Nam Á là chuối hột và chuối rừng. Ngày nay, người ta ước lượng có đến 200-300
giống chuối được trồng trên thế giới. Hầu hết chuối ăn quả đều thuộc loài Musa paradisiaca L. với 11 thứ khác nhau
bởi hình dạng quả, màu sắc và vị của thịt quả. Thứ Chuối tiêu (chuối già) có giá
trị trên thị trường thế giới thuộc var. sapientum
Kumtze (Musa sapientum L.). Lại có
loài khác là Musa nana Lour mà ta gọi là chuối già lùn có thân chỉ cao 1-2m, có
quả và lá y như Chuối già; buồng thòng, cong, mo màu đỏ, quả xanh hay vàng
vàng, thịt ngà. Loài Musa cavendishii
Lamb, hay Musa chinensis Sw.. có khi
được nhập vào loài này; cũng có người xem nó như là một thứ của loài Chuối. Lại
còn loài Musa chiliocarpa Back... gọi là Chuối trắm nải, có thân giả cao đến
3m, có buồng dài đến sát đất mang nhiều nải, quả vàng dài 6-7cm, không hạt,
thịt ngọt.
Bộ phận dùng: Nhiều bộ phận khác nhau
của cây, chủ yếu là quả (
Fructus Musae).
Phân bố sinh thái: Ở nước ta, Chuối
trồng có nhiều giống. Người ta sắp xếp các giống phổ biến vào hai nhóm:
- Nhóm
giống Chuối tiêu (Chuối già) có đến 5 giống mà phổ biến là giống lùn cao và lùn
thấp là giống Chuối ăn tươi điển hình có bột chuyển hết thành đường, dễ tiêu
hoá, có quả cong, vỏ dày, thường trồng ở đồng bằng sông Hồng và sông Chu.
- Nhóm
giống Chuối tây (Chuối sứ) có quả to và ngắn hơn Chuối tiêu, vỏ cũng mỏng hơn;
có giá trị calo cao hơn Chuối tiêu lại có nhiều bột hơn, nên có thể luộc, có
thể chiên; dùng làm rau (nõn thân giả, hoa chuối) ít chát hơn chuối tiêu.
Thường được trồng nhiều nhất. Còn có các giống Chuối khác như Chuối Bôm, có quả
hơi chua nếu chưa chín kỹ, buồng nhỏ, quả nhỏ; Chuối bột không ăn tươi mà để
lấy tinh bột; chuối ngự, chuối cau có quả nhỏ, ngắn tròn lẳn, vàng, vỏ mỏng,
thơm ngon nhưng khó vận chuyển và buồng nhỏ, sản lượng lại thấp; chuối lá quả
dài 4 cạnh; chuối hột quả to thẳng 5 cạnh, có hạt.
Chuối là
cây kém chịu rét và gió mạnh, cần nhiều nước nhưng ưa đất thoát nước và đất tốt
có nhiều nitrogen và kalium. Lượng mưa đều 120-150mm hàng tháng là tốt nhất;
khô hạn trên 2 tháng liền thì phải tưới. Nhiệt độ thích hợp 25-30oC,
tối thiểu tuyệt đối trên 12oC. Nắng cần vừa phải; nếu nắng gắt thì
cây cháy lá, nám quả; trời âm u, cây mọc vóng và kéo dài thời gian sinh trưởng.
Năng suất trung bình 150 buồng/1 ha, nặng 15-20kg/buồng.
Thành phần hoá học: Quả chuối xanh chứa
10% tinh bột, chuối chín có tỉ lệ g%: glucid 16-20; tinh bột 1,2; protid 1,32;
lipid 0,5; theo tỉ lệ mg%: calcium 8, kalium 28, sắt 0,5 và các vitamin PP
0,07, vitamin C 0,6. Còn có Mg, Na, các chlorur, phosphat, lưu huỳnh, kẽm. Xét
về mặt dinh dưỡng, chuối có giá trị hơn cả khoai tây và tương đương với thịt,
cứ 100g có thể cho 100 calo và dễ tiêu hoá. Trong Chuối có 2 hợp chất quan
trọng về mặt sinh lý là serotinin và nore-pinephrin, cùng với dopamin và một
catecholamin chưa xác định. Do có các hoạt chất này mà Chuối có những ứng dụng
quan trọng trong y học (chữa đau tạng phủ, táo bón, loét ống tiêu hoá...). Bầu
của hoa chuối chứa tryptophan và các hợp chất Indol.
Tính vị, tác dụng: Chuối xanh phơi khô
ở nhiệt độ thấp rồi tán bột ăn hàng ngày, kích thích sự tăng trưởng của màng
nhầy lót bên trong dạ dày bằng cách tạo thêm những tế bào sản xuất chất nhầy,
không những nó làm cho màng nhầy dày lên đến mức để tránh không bị lở loét dễ
dàng mà còn có thể hàn gắn nhanh chóng bất kỳ chỗ loét nào hiện có. Chuối xanh
còn có tác dụng diệt nấm, làm se. Quả Chuối chín nhuận tràng, chống scorbut và
làm dịu. Chuối chín thúc đẩy sự lên da non của các vết thương tổn của ruột
trong viêm ruột kết có loét. Thân giả và rễ củ chống scorbut; rễ trị giun.
Công dụng: Chuối dùng tốt cho trẻ thơ,
trẻ em đang độ lớn, cho người dưỡng sức, cho người già, cũng như cho những
người lao động trí óc và chân tay. Nó giúp ích cho hệ xương, cho sự sinh
trưởng, cho sự cân bằng thần kinh. Cũng dùng tốt cho những người bị bệnh khớp.
Người suy nhược nên dùng ăn hàng ngày. Nhưng do vì nó giàu hydrat carbon nên
không phù hợp với người bị bệnh đái đường. Chuối còn dùng để chữa bệnh ỉa chảy
và kiết lỵ. Người ta nhận thấy chuối dùng có kết quả trong việc chống các rối
loạn ruột và dạ dày, đặc biệt là chống các bệnh ỉa chảy cấp tính và mạn tính,
bệnh viêm ruột. Ở Ấn Độ, người ta dùng bột chuối xanh để điều trị những bệnh
nhân bị loét dạ dày có kết quả rõ rệt... Vì vậy một khẩu phần ăn có chuối xanh
chắc chắn giúp tránh được bệnh loét dạ dày. Quả chuối xanh còn non dùng chữa
hắc lào mới phát; trước tiên ta rửa sạch chỗ lở ngứa bằng nước nóng, gãi cho
trượt da ra, lau khô, rồi lấy một quả chuối vừa bẻ trên buồng ra, cắt dần từng
lát, cho nhựa chuối tiết ra mà chấm, bôi, xát vào chỗ ngứa. Làm 4-5 lần sẽ
khỏi.
www.duoclieu.org
