0 SỪNG TRÂU-Strophanthus caudatus-công dụng cách dùng

SỪNG TRÂU

SỪNG TRÂU: Strophanthus caudatus (Linnaeus) Kurz

Tên khoa học: 

Strophanthus caudatus (Linnaeus) Kurz; thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa: 

Echites caudata Linnaeus, Mant. Pl. 52. 1767; Nerium caudatum (Linnaeus) Lamarck.

Tên khác: 

Dây vòi voi, Thuốc bắn đuôi, Sừng trâu hoa đỏ, Sừng bò.

Đặc điểm thực vật (Mô tả): 

Cây đứng hay dây leo có mủ trong. Thân tròn có nhiều lỗ bì. Lá to, thuôn ngọn giáo hay thuôn bầu dục, có mũi hay gần nhọn ở đỉnh, thành góc ở gốc, hơi dai, dài 12-32cm, rộng 4-7cm. Hoa đỏ, thành xim ở ngọn, dài 4-5cm. Lá đài nhọn, cánh hoa dài. Quả đại 2, rất to dài 18-22cm, rộng 2,5cm ở gốc. Hạt nhiều, dài 1,75cm, rộng 6mm, có lông mào dài 3,5cm màu trắng. Ra hoa tháng 8-12, có quả tháng 12.

Bộ phận dùng: 

Hạt và nhựa (Latex et Semen Strophanthi Caudati).

Phân bố và thu hái: 

Cây phân bố ở độ cao từ 500-900 m so với mực nước biển. Cây mọc hoang ở nhiều địa phương nước ta. Trên thế giới cây phân bố ở các nước Cambodia, India, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thailand.

Thu hái: 

Thu lấy nhựa cây quanh năm.

Thành phần hóa học:

Sừng trâu hoa đỏ chưa được nghiên cứu nên chỉ mới xác định trong hạt có các glycoside tim. Glycoside tim thuộc nhóm cardenolid, saponin, hạt chứa chất béo.

Tính vị, tác dụng: 

Dịch chiết glycoside tim Sừng trâu có tác dụng cường tim, lợi niệu, tiêu thũng.

Công dụng, cách dùng: 

Hạt là nguyên liệu chế strophathin pha thuốc tiêm trị bệnh tim. Nhựa có độc, thường dùng trộn lẫn với nhựa cây Sui (Antiaris toxicaria Lesch.) để tẩm mũi tên làm thuốc săn bắn. Khi chế xong, pha thêm dịch lá thuốc lá để làm mềm. Nhựa có thể làm thuốc hạ nhiệt.

Chú ý:

Toàn cây Sừng trâu có nhiều nhựa mủ, rất độc, khi vào mắt có thể bị mù, cần cẩn thận khi tiếp xúc với cây này.

Read more

0 TRÚC ĐÀO-Nerium indicum-Tác dụng và thành phần hóa học

TRÚC ĐÀO

Tên khoa học: 

Nerium indicum Miller; Họ: Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa: 

Nerium odorum Soland.

Tên khác: 

Đào lê.

Tên nước ngoài:

Rosebeưy spurge, sweet - scented oleander, rose - bay (Anh); laurier - rose (Pháp).

Đặc điểm thực vật (Mô tả):

Cây nhỡ, mọc thành bụi, cao 5 - 6 m. Cành mảnh, có 3 cạnh, màu xám tro.

Lá mọc vòng 3, hình mác hẹp, dài 7 - 10 cm, rộng 1 - 3 cm, gốc thuôn có phiến men theo cuống, đầu nhọn, mặt trên xanh sẫm bóng, mặt dưới nhạt, gân bên rất nhiều xếp song song đối xứng sít nhau và rất đều; cuống lá ngắn.

Cụm hoa mọc ở ngọn thành xim; hoa màu hồng, trắng hay vàng; đài 5 răng có ống ngắn hình chuông; tràng nhiều cánh rộng; nhị 5; bầu có 2 lá noãn riêng Cây nhỡ, mọc thành bụi, cao 5 - 6 m. Cành mảnh, có 3 cạnh, màu xám tro.

Lá mọc vòng 3, hình mác hẹp, dài 7 - 10 cm, rộng 1 - 3 cm, gốc thuôn có phiến men theo cuống, đầu nhọn, mặt trên xanh sẫm bóng, mặt dưới nhạt, gân bên rất nhiều xếp song song đối xứng sít nhau và rất đều; cuống lá ngắn.

Cụm hoa mọc ở ngọn thành xim; hoa màu hồng, trắng hay vàng; đài 5 răng có ống ngắn hình chuông; tràng nhiều cánh rộng; nhị 5; bầu có 2 lá noãn riêng.

Phân bố, sinh thái:

Nerium L. là một chi nhỏ, gồm các loài có nguồn gốc từ vùng Địa Trung Hải hoặc Trung Á; có 2 loài được trồng làm cảnh ở khắp các vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Đó là : Nerium indicum Miller, và N. oleander L.

Trúc đào được nhập trồng vào Việt Nam khoảng 100 năm trở lại đây. Cây trồng làm cảnh ở các vườn hoa, dọc đường giao thông hoặc vườn gia đình, ưa sáng, có thể chịu được khô hạn. Cây trồng ở đồng bằng, trung du, đặc biệt ở nơi dãi nắng cây có hoa nhiều hơn ở vùng núi có khí hậu ẩm mát. Cây ra hoa 2 lần trong một năm và có quả nhiều ở các tỉnh phía nam, còn trúc đào có quả ở miền Bắc là hiện tượng hiếm gặp.

Trúc đào có khả năng tái sinh vô tính khỏe. Sau khi bị chặt tỉa, phần còn lại sẽ tái sinh nhiều chồi mới.

Cách trồng:

Trúc đào không kén đất và không cần chăm sóc, được nhân giống dễ dàng bằng giâm cành. Vào mùa xuân hoặc mùa thu, chọn cành bánh tẻ mọc gần gốc, dài 50 - 60 cm, cắm hơi nghiêng, dận chặt, tưới đủ ẩm. Sau 10-15 ngày, cành cắm đã ra rễ. Sau 1 - 2 năm, cây mọc thành bụi với nhiều cành phát sinh từ gốc.

Chú ý : Cây rất độc. Không được trồng ở nơi trẻ em dẻ tiếp xúc.

Bộ phận dùng:

Lá già, thu hái vào tháng 4 hoặc tháng 10 - 11, làm khô ngay ở nhiệt độ không quá 50°C.

Thành phần hóa học:

Lá trúc đào chứa nhiều glycosid tim với hàm lượng 0,5%, mà thành phần chính là oleandrin (còn gọi là oleandrosid, neriolin, folinerin). Oleandrin khi thủy phân cho đường là oleandrose và aglycon là oleandrigenin. Hàm lượng oleandrin trong lá khô là 0,08 - 0,15% (Theo D. A. Muraviova, hàm lượng, này không được dưới 0,2%). Theo Dược điển Việt Nam I, 1g oleandrin phải chứa 3600 - 4.500 đơn vị mèo.

Các glycosid khác gồm neriin, có tác dụng trợ tim yếu; deacetyloleandrin, hoặc tính sinh vật là 6.000 đơn vị ếch trong 1 gam; neriantin với hàm lượng cao, nhưng hoạt tính sinh vật thấp (không có nhóm OH ở C₁₄); adynerin với hàm lượng thấp và không có tác dụng trên tim (do OH ở C₁₄ bị khóa lại).

Các cardenolid trong trúc đào là 3β - O - (D - 2 - O - methyldigitalosyl) - 14β - hydroxy - 5β - carda - 16, 20 - (22) - dienolid (I), 3β - hydroxy - 8, 14 - epoxy - 5p - carda - 16, 20 (22) - dienolid (II), 3β - O - (D - digitalosyl) - 14β - hydroxy - 16β - acetoxy - 5β - card - 20 (22) - enolid (III) và 3β - O - (D - digitalosyl) - 14β - hydroxy - 5β - card - 20 (22) - enolid (IV). Các chất I, III, IV có tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ưưng chuột nhắt với liều 25 mg/kg, còn chất II không có tác dụng này với liều 50 mg/kg.

Lá còn chứa 3-O-β-D - gentiobiosyl - 3β, 14 - dihydroxy - 5α, 14β - pregnan - 20 - on (I) và 21 - O - β - D - glucosyl - 14, 21 - dihydroxy - 14β - pregnan - 4 - en - 3, 20 - dion (II); gentio biosylnerigosid, gentiobiosylbeaumontosid và gentiobiosyloleandrin (triosid). Ngoài ra còn có glucosid của 8β - hydroxy - và ∆¹⁶- 8β - hydroxydigitoxigenin và ∆¹⁶ - neriagenin và vài glycosid tim khác.

Rễ trúc đào chứa digitoxigenin β - gentiotriosyl - (1 -> 4) - β - D - digitalosid, uzarigenin - β - gentiobiosyl - (l->4)-β-D - digitalosid và 5α - oleandrigenin glycosid cùng với 40 cardenolid quen biết. Ngoài ra, còn có 5α - pregnanolon bis - o - β - D - glucosyl - (l->2, l->6)-β-D - glucosid và pregnenolon - β - D - apiosyl - (1 -> 6) - β - D - glucosid.

Lá trúc đào có polysaccharid pectic ở 1 phân đoạn dịch chiết nước trong đó có acid galacturonic, rhamnose, arabinose và galactose. Chất này có ít tính hoặc không có in vivo, nhưng lại có vài hoạt tính điều hòa miễn dịch.

Các triterpen của lá trúc đào là 3 β, 27 - diliydroxy-urs - 18 - en - 13, 28 - olid và 3β, 22α, 28 - trihydroxy - 25 - norlup - 1 (10), 20 (29) - dien - 2 - on.

Theo Siddiqui Bina Shaheen và cs., 1995, 2 triterpen trong lá trúc đào độc đối với tế bào là acid cis - karenin (3 β - hydroxy - 28 - Z - p. coumaroyl - urs - 12 - en - oic và acid trans - karenin (3 - β - hydroxy - 28 - E - p. coumaraoyloxy - urs - 12 - en - 27 - oic).

Theo Oezel Hueseyin Ziva và cs., 1989 dịch chiết lá trúc đào có 1 phân đoạn oligosaccharid (trọng lượng phân lử dưới 10.000) và 1 phân đoạn polysaccharid (trọng lượng phân từ 17.000 - 120.000). Bằng sắc ký trao đổi ion, phân đoạn nói sau cho 1 polysaccharid chỉ bao gồm nhiều đơn vị acid D - gaiacturonic và có tác dụng kích thích miễn dịch trong tumor necrosis factor test.

Lá còn có 16 - anhydro digitalinum verum monoacetat, odorosid D, K, odorobiosid K, monoacetat của odorotriosid G, odorobiosid G và odorosid H.

Chiết xuất oleandrin:

Gồm 4 giai đoạn :

a/ Chiết xuất : Lá trúc đào khô (độ ẩm 12 - 14%) đem xay thô (2-5 mm), rồi lấy 5 kg ngâm với 50 lít cồn 25° trong 24 giờ. Gạn được chừng 25 - 27 lít, ép bã lấy thêm được 18-20 lít nữa.

b/ Loại tạp : Dồn các dịch lại, thêm 0,500 lít dung dịch chì acetat 30%. Sau đó, kiểm tra xem đã hết tạp chưa bằng cách lọc một ít và thêm vào dịch lọc một ít chì acetat, nếu còn tủa thì phải thêm chì acetat nữa. Để yên một đem, gạn lấy nước trong, phần không gạn được thì lọc, rửa cặn với 2 lít cộn 25°. Dồn các nước trong lại và thêm dần vào 2 lít dung dịch natri sulfat 15%, quấy đều, lọc. Kiểm tra xem đã hết chì acetat chưa, nếu còn phải thêm dung dịch natri sulfat.

c/ Bốc hơi dung môi : Cho dịch lọc vào nồi, bốc hơi ở áp suất giảm với nhiệt độ 50 - 55°. Cất cho đến khi còn 1/6 thể tích ban đầu, nghĩa là khoảng 8 lít, để nguội. Glycosid thô sẽ đọng lại ở đáy nồi (khoảng 48 - 50g).

d/Tinh chế: Cho glycosid thô vào bình, thêm 200 ml cồn 70°, đặt vào nước nóng cho tan hết, rồi cho vào tủ lạnh trong vài ngày. Lọc lấy tinh thể, kết tinh lại một vài lần, sẽ thu được 5 - 6g oleandrin tinh chế.

(Đỗ Tất Lợi, 1999; Bài giảng dược liệu tập I, 1998).

Tác dụng dược lý:

Lá trúc đào chứa nhiều loại glycosid. Đã chứng minh tác dụng trợ tim của 16 - anhydrodigitalinum verum monoacetat, odorosid D, K, odorobiosid K, monoacetat của odorotriosid G, odorobiosid G và odorosid H. Hàm lượng thấp của những glycosid này ngăn cản việc đưa chúng vào thử lâm sàng. Hoạt chất chính oleandrin của lá trúc đào hấp thụ tốt khi uống, và khác với Digitalis là ít tích luỹ, có tác dụng kích thích tim và lợi niệu rõ rệt. Neriifolin tác dụng yếu hơn nhiều. Các flavonol glycosid có tác dụng đối với dộ thấm thành mạch và lợi tiểu. Trên lâm sàng, cornerin có tác dụng đối với các rối loạn về tim, đặc biệt cải ihiện chức năng của cơ tim. Vỏ và hoa có tác dụng trợ tim giống như lá. Vỏ có một glvcosid độc là rosaginin.

Trúc đào có hoạt tính ức chế sự sinh trưởng đối với các dòng tế bào ung thư người, với liều có tác dụng ED₅₀ xê dịch từ 0,008 đến 2,13 microgam/ml, tùy thuộc vào dòng tế bào. Cao cồn trúc đào (lá, thân, rễ) có tác dụng kháng siêu vi khuẩn trong thí nghiệm xác định nồng độ tối thiểu ức chế sự phát triển của siêu vi khuẩn, và tác dụng chống ung thư trong thử nghiệm xác định nồng độ thấp nhất diệt các tế bào một tầng phát triển nhanh lấy từ thận khỉ được nuôi cấy và gây nhiễm với siêu vi khuẩn bệnh herpes typ 1.

Một phân đoạn polysaccharid thô, thu được do tủa từ cao nước trúc đào bằng cồn, đã có hoạt tính rất cao trong thử nghiệm về thực bào bạch cầu hạt in vitro, với những nồng độ từ 10^-6 đến 10^-2 mg/ml. Phân đoạn này cho nhiều polysaccharid với trọng lương phân tử tương ứng từ 17.000 đến 12.000 D, xác định bằng phương pháp lọc đông và sắc ký trao đổi ion. Từ dịch thẩm tách, đã thu được một hỗn hợp polysaccharid do tủa bằng cồn, tiếp theo bởi sắc ký đông. Hỗn hợp này gồm ba polysaccharid có trọng lượng phân tử tương ứng : 3.000; 5.500 và 12.000 D. Chúng đều chứa acid galacturonic cùng với rhamnose, arabinose, xylose, galactose và glucose. Hỗn hợp polysaccharid này có hoạt tính rất cao trong các thử nghiệm miễn dịch học về thực bào bạch cầu hạt, về yếu tố hoại tử u, và về sự chuyển dạng của tế bào lympho.

Glycosid toàn phần (thuốc Neriolin) sản xuất từ lá trúc đào ở Việt Nam dưới dạng thuốc uống, được áp dụng điều trị cho bệnh nhân suy tim, đã có tác dụng trợ tim tốt, làm đỡ triệu chứng khó thở ở bệnh nhân suy tim sau 2 - 3 giờ. Cao lá trúc dào, cho động vật uống với liều cao, gây ngộ độc với các triệu chứng như viêm dạ dày ruột cấp tính, rối loạn hô hấp và tim, giãn đồng tử, nôn, co giật kiểu uốn ván.

Công dụng:

Lá trúc đào được dùng làm nguyên liệu chiết xuất oleandrin, là thuốc uống được chỉ định điều trị suy tim, hở lỗ van hai lá, nhịp tim nhanh kịch phát, các bệnh tim có phù và giảm niệu, và dùng luân phiên với thuốc Digitalis. Liều dùng hàng ngày : mỗi lần uống 1 viên 0,1 miligam, ngày 3 lần.

Vì có tính độc cao, nên trúc đào không được dùng làm thuốc uống trong y học cổ truyền, chỉ dùng để chế thuốc trừ sâu và nấu nước rửa trị ghẻ lở (20 - 30g lá tươi nấu nước đặc rửa, ngày một lần).

Trong y học dân gian Ấn Độ, lá trúc đào dùng ngoài để chữa phát ban ở da. Nước sắc lá được dùng để diệt giòi ở vết thương. Cao nước lá, cành, rễ và hoa độc đối với một số loài sâu bọ. Cây trúc đào được dùng làm bả chuột ở nam châu Âu. Mật ong từ nhụy hoa trúc đào cũng có thể có độc. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, nhân dân dùng cao nước lá trúc đào để điều trị ung thư. Ở Angiêri, thuốc sắc lá trúc đào trị eczema và chống nhiễm khuẩn.

Chú ý :

Cây trúc đào có độc tính cao, dùng phải thận trọng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Viện Dược liệu (2004), “Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam”, tập II, Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật

Read more

0 BA GẠC PHÚ THỌ-Công dụng cách dùng

BA GẠC PHÚ THỌ

Tên khoa học: 

Rauvolfia vomitoria Afzel. ex Spreng.; Họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa:

Rauvolfia stukhmannii K. Schum.

Tên khác: 

Ba gạc bốn lá, bầu giác.

Mô tả:

Cây nhỏ, cao 4 - 8 m, thường gặp dưới dạng cây bụi cao 3 - 4m, phân nhánh nhiều. Thân cành màu nâu bạc, có nốt sần và vết sẹo của lá. Lá mọc vòng 3 - 5 cái, phần nhiều là 4, hình mũi mác đến bầu dục, đầu nhọn, có thể dài đến 20 cm, rộng 7 cm.

Cụm hoa mọc ở kẽ lá và đầu cành thành xim hai ngả hình tán; hoa nhỏ, nhiều, màu trắng lục; đài hình chén nhẵn; cánh hoa xoăn, ống tràng phình ở hai đầu; nhị đính ở họng tràng; bầu 2 ô, vòi nhụy có lông ở đáy.

Quả hạch, riêng lẻ hoặc đôi một rời nhau, hình trứng hoặc hơi tròn, khi chín màu đỏ da cam; hạl dẹt, cong, có khía. Toàn cây có nhựa mủ.

Mùa hoa: tháng 7 - 8; mùa quả: tháng 9-11.

Phân bố, sinh thái:

Ba gạc Phú Thọ có nguồn gốc hoang dại ở châu Phi, loài này cùng với ba gạc hoa đỏ là nguồn cung cấp nguyên liệu ba gạc chủ yếu của thế giới, để chiết xuất hoạt chất làm thuốc chữa cao huyết áp.

Ba gạc Phú Thọ được phát hiện đầu tiên ở Việt Nam năm 1959 tại vùng Phú Hộ thuộc huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ hiện nay. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa xác định được cụ thể về xuất xứ của cây này là vốn mọc tự nhiên hay đo người Pháp đưa vào trồng tại Trại cây nhiệt đới Phú Hộ trước đây, sau trở nên hoang dại hoá.

Đó là một cây bụi lớn, ưa ẩm, ưa sáng. Cây còn nhỏ có thể hơi chịu bóng. Do khả năng tái sinh cây chồi tốt, nên phần lớn các cá thể còn sót lại ở vùng Phú Hộ hiện nay (tổng số 56 cây - điều tra năm 1997) là cây chồi, đã bị chặt đốn nhiều lần. Cây sinh trưởng phát triển tốt trong điều kiện khí hậu và đất đồi vùng trung du. Những cây trồng lưu giữ tại vườn thuốc ngoại thành Hà Nội (Viện Dược liệu) đã được trên 30 năm, vẫn ra hoa quả đều hàng năm.

Do số lượng cá thể hiện còn sót lại trong tự nhiên ít, nên ba gạc Phú Thọ cũng được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam để bảo vệ.

Cách trồng:

Ba gạc Phú Thọ không kén đất, có khả nàng chịu hạn, chịu bóng, ít sâu bệnh.

Ba gạc Phú Thọ mới được phát hiện vào năm 1959. Năm 1979 - 1980, Trạm Dược liệu Vĩnh Phú và sau đó là Viện Dược liệu đã tiến hành nghiên cứu về kỹ thuật trồng trọt.

Cây có thể trồng xen với nhiều loại cây, trên nhiều loại đất; từ đất đồi, đất bạc màu ở các tỉnh trung du đến đất thịt ở các tỉnh đồng bằng, tuy hàm lượng alkaloid và năng suất có khác nhau.

Ba gạc Phú Thọ chủ yếu được nhân giống bằng hạt. Hạt chín và thu vào tháng 9-10 cần xát bỏ vỏ ngoài, đem gieo ngay hoặc phơi khô, bảo quản để gieo vào tháng 2-3 năm sau. Kinh nghiệm nhiều nơi cho thấy, hạt tươi nảy mầm tốt hơn hạt khô. Hạt khô cần được xử lý bằng cách ngâm trong dung dịch acid sulfuric 0,5% ưong 6 - 8 giờ rồi rửa sạch trước khi gieo.

Đất vườn ươm cần được cày bừa kỹ, lên thành luống cao 20 - 25cm, rộng 0,8 - 1m. Hạt có thể gieo vãi hoặc theo rạch, hạt nọ cách hạt kia 7 - 10cm. Gieo xong rắc một lớp đất nhỏ dày 1 - 2 cm rồi dùng rơm, rạ hoặc cỏ khô phủ lên, sau đó tưới giữ ẩm. Hạt sẽ nảy mầm sau 15-20 ngày. Khi cây được 5 - 6 đôi lá thật thì đánh đi trồng. Nếu gieo vào tháng 8 - 9 thì đánh trồng vào tháng 2 - 3 năm sau, nếu gieo vào tháng 2 - 3 thì đánh trồng vào tháng 8 - 9 cùng năm.

Ruộng sản xuất nếu là đồi, gò có thể lên luống theo đường đồng mức hoặc trồng thành vạt, nếu là đồng bằng thì lên luống cao 25 - 30 cm, rộng 1 - 1,2m để trồng với khoảng cách 35 x 40 cm hoặc 40 x 50 cm. Nếu trồng một vài cây làm mẫu thì cần trồng thưa từ 2 - 3 mét một cây.

Sau khi làm đất, ruộng cần được bón phân lót. Trung bình thường dùng từ 10 đến 15 tấn phân chuồng, 150 đến 200 kg supe lân, 75 đến 100 kg kali cho 1 ha. Phân được trộn đều với đất trước khi lên luống. Hàng năm có thể dùng thêm 180 - 270 kg urê, chia làm 2-3 lần để bón thúc cho cây vào các tháng 3, 6, 9. Ngoài ra, còn có thể tưới thêm nước giải, nước phân chuồng. Ba gạc Phú Thọ ít bị sâu bệnh, thỉnh thoảng có rệp sáp, rệp đen hại lá và ngọn câv.

Rễ ba gạc Phú Thọ được thu vào tháng 6 - 7 lúc cây đang ra nụ hoặc tháng 11-12 khi cây tàn lụi, Cây trồng sau 18-24 tháng là có thể thu hoạch. Rễ to cần bóc lấy vỏ khi còn tươi, rễ nhỏ để nguyên, phơi khô. Năng suất trung bình đạt 300 - 400kg vỏ rễ khô/ha.

Bộ phận dùng:

Vỏ rễ ba gạc Phú Thọ phơi trong râm hay sấy khô (Dược điển Việt Nam II, tập 3). Rễ có kích thước lớn hơn ba gạc hoa đỏ (4 - 5 đến 9 cm) mặt ngoài vàng nâu, khía dọc.

Thành phần hóa học:

Chủ yếu là alkaloid tập trung ở rễ và lá. Ở rễ, hàm lượng alkaloid toàn phần là 1 - 1,5%, tập trung 90% ở vỏ rễ. Cây trồng ở Việt Nam có vỏ rễ chứa 3,28 - 5,66% alkaloiđ toàn phần. Rễ chứa reserpin (0,2%), ajmalin, reserpilin và một số alkaloid đặc biệt thuộc các nhóm yohimbin (sederin) và heteroyohimbin (raumitorin = methoxy-10-ajmalicin, rauvanin là đồng phân của reserpin, alstonin là đồng phân của serpentin). vỏ rễ là nguyên liệu để chiết xuất reserpin, ajmalin, reserpilin.

Lá chứa 1% alkaloid là dẫn chất của heteroyohimbin và oxindol tương ứng (rauvocin, rauvocinin). Ngoài ra, lá còn chứa các hợp chấl flavonoid dưới dạng heterosid của kaempferol.

Từ loài cây ba gạc này, đã chiết xuất được 0,05 % reserpin và ajmalin.

Tác dụng dược lý:

Dạng chiết từ ba gạc Phú Thọ trên chó gây mê thực nghiệm có tác dụng hạ huyết áp, đồng thời tăng cường hoạt động tiêu hóa (Raymond - Hamet).

Cao chiết từ ba gạc Phú Thọ đã lấy hết reserpin vẫn còn tác dụng hạ huyết áp trên súc vật thí nghiệm cũng như trên bệnh nhân tăng huyết áp (J. La Barre).

Ở Việt Nam, cao chiết từ vỏ rễ và rễ nhỏ của ba gạc Phú Thọ đã được chứng minh có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt, kéo dài trên mèo và chuột cống trắng. Tác dụng hạ huyết áp xuất hiện cả trên súc vật có huyết áp bình thường và súc vật gây cao huyết áp thực nghiệm. Với liều dùng 20 mg/kg cao ba gạc Phú Thọ có tác dụng hạ huyết áp tương đương với liều 7mg/kg của reserpin. Trên chuột nhắt trắng bằng đường uống LD₅₀ của cao ba gạc Phú Thọ là 977,2 mg/kg (P.D. Mai).

Công dụng:

Ở Việt Nam, viên Rauvomin được điều chế từ cao ba gạc Phú Thọ đã được điều trị thử nghiệm chống tăng huyết áp trên lâm sàng, thuốc có tác dụng hạ huyết áp tốt, đặc biệt đối với những bệnh nhân tăng huyết áp vừa và nhẹ.

Ở Trung Phi và Tây Phi, ba gạc Phú Thọ đựơc dùng làm nguyên liệu để chiết xuất alkaloid do có hàm lượng alkaloid cao (PROSEA 1999)

Liều dùng:

Viên Rauvomin 2mg (alkaloid toàn phần), mỗi lần uống 1 - 2 viên, ngày uống 2 lần.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Viện Dược liệu (2004), “Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam”, tập II, Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật

Read more

0 BA GẠC LÁ VÒNG-Công dụng cách dùng

BA GẠC LÁ VÒNG

Tên khoa học: Rauvolfia verticillata (Lour.) Baill.; Họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa: Rauvolfia chinensis (Hance) Hemsl.

Tên khác: Sam tô, lạc toọc (Tày), la phu mộc, cơn đồ (Mường), tích tiên (vùng Ba Vì - Hà Tây).

Mô tả:

Cây nhỏ, cao 1 - l,5m. Thân nhẵn có những nốt sần nhỏ, màu lục sau xám. Cành non dẹt, có khía dọc sau tròn, màu xám. Lá mọc vòng 3, đôi khi 4 - 5, khi non có khi mọc đối, phiến lá hình mác, gốc thuôn, đầu nhọn, cuống ngắn, dài 6 - 11cm, rộng 1,5 - 3cm.

Hoa nhỏ, màu trắng, mọc ở gần ngọn thành xim dạng tán kép, dài 4 - 7cm; đài hình chuông; tràng hình ống thường hơi cong; nhị 5 đính ở họng tràng; bầu có 2 ô.

Quả hạch đôi, hình trứng, khi chín màu đỏ tươi, toàn cây có nhựa mủ.

Mùa hoa: tháng 4 - 6; mùa quả: tháng 7 - 10. ở đồng bằng, có khi hoa nở quanh năm.

Tránh nhầm với cây ba chạc (Euodia lepta (Spreng.) Merr.; họ Rutaceae), nhiều nơi gọi là ba chạc tắm ghẻ (xem Ba chạc),

Phân bố, sinh thái:

Ba gạc lá vòng là một trong số những loài ba gạc mọc tư nhiên đươc nhắc đến nhiều ở Việt Nam. Tuy nhiên, kết quả điều tra của Viện Dược liệu từ 1961 đến nay có thể khẳng định đây là một cây thuốc tương đối hiếm ở nước ta. Các điểm phân bố đã được xác định lại thuộc các tỉnh Lạng Sơn (huyện Văn Quan), Nghệ An (Kỳ Sơn), Cao Bằng, Phú Thọ. Trước đây, cây được trồng làm mẫu ở vườn thuốc Trạm Nghiên cứu dược liệu Nam Hà. Hiện còn trồng lưu giữ tại Trạm Nghiên cứu cây thuốc Tam Đảo và Sa Pa (Viện Dược liệu).

Ba gạc lá vòng là cây ưa ẩm, ưa sáng và có thể hơi chịu bóng khi còn nhỏ. Trong tự nhiên, cây thường mọc lẫn với một vài cây bụi thấp khác ở bờ mương rẫy, ven đường đi (Văn Quan-Lạng Sơn) hay ở ven rừng thứ sinh gần nguồn nước (Kỳ Sơn-Nghệ An). Cây trồng ở Sa Pa, Tam Đảo tỏ ra thích nghi với điều kiện của vùng có khí hậu á nhiệt đới núi cao (nhiệt độ từ 15 đến 18,3°C). Rụng lá mùa đông. Cây trồng từ hạt sau hai năm cao khoảng 0,8m và bắt đầu có hoa lứa đầu tiên. Càng về sau, hoa quả càng nhiều. Đặc biệt quả chín của năm trước có thể tồn tại đến đầu mùa hoa năm sau. Tỉ lệ nảy mầm của hạt cao nhất khoảng 75%.

Vì trữ lượng ít, ba gạc lá vòng đã được đưa vào "Sách Đỏ Viêt Nam" để bảo vê.

Cách trồng:

Ba gạc lá vòng ưa khí hậu ôn hoà, nhiệt độ trung bình 22 - 23°C, lượng mưa hàng năm vào khoảng 1500 - 2000mm. Cây thích sống trong bóng râm, thường mọc xen kẽ với cây gỗ hoặc cây bụi ở những khoảnh đất tương đối bằng phẳng ở ven làng, hai bên bờ sông, suối hoặc khe núi. Đất thích hợp thường là đất đỏ đá vôi nhiều mùn, có độ pH từ 4,5 đến 6. Đất quá khô cằn, sỏi đá không thích hợp cho việc trồng ba gạc lá vòng. Cây được trồng nhiều ở miền Nam Việt Nam và miền Nam Trung Quốc.

Cây có thể nhân giống bằng hạt hoặc bằng cành.

Nhản giống bằng hạt: Vào tháng 8-9 hàng nảm, khi quả chín tập trung, thu và ngâm trong nước 10-12 giờ, sau đó bóp nát và loại bỏ thịt quả rồi thu lấy những hạt chìm. Hạt được xử lý ngâm vào nước nóng 40 - 45°C trong vòng 12 giờ, vớt ra để ráo rồi đem gieo ngay. Hạt phơi khô sẽ nhanh chóng mất sức nảy mầm. Vì vậy, nếu phải chuyên chở đi xa, cần trộn hạt đã xử lý như trên với cát ẩm, đóng vào túi vải hay bao đay, dứa... để vận chuyển.

Đất vườn ươm cần chọn đất cát pha, giữ ẩm tốt, có độ pH 5 - 6,5, cày bừa kỹ, nhặt sạch cỏ dại và lên luống rộng 0,8-1m, cao 17-20 cm, Hạt được gieo thành rạch cách nhau 20cm; cứ 5 - 5,5kg hạt gieo trôn 500m² vườn ươm, sau đó lấp đất 2 - 3cm, phủ rơm rạ hay cỏ khô và lưới giữ ẩm thường xuyên.

Hạt sau khi gieo 15-20 ngày thì bắt đầu nảy mầm. Lúc này cần dỡ rạ, tiếp tục tưới giữ ẩm và làm cỏ thường xuyên. Nếu thấy cây con bị vàng lá thì có thể tưới nước phân chuồng pha loãng hoặc đạm sulfat (2%).

Nhân giống bằng cành: Vào tháng 7 - 8, có thể chọn cành bánh tẻ không bị sâu bệnh chặt thành đoạn dài 17 - 20cm, đầu trên chặt bằng, đầu dưới chặt vát giâm vào vườn ươm (giống như vuờn ươm hạt) với khoảng cách 15 x 20cm. Hom giống cần đặt nghiêng 45°, đầu hom nhô nên khỏi mặt đất khoảng 2 - 3cm, sau đó phủ rạ (để giữ ẩm, tránh đóng váng và hạn chế cỏ dại. Hom giâm nảy mầm sau 7-10 ngày và ra rễ sau 15-20 ngày. Không cần phải dỡ rạ. Nếu chăm sóc tốt tỷ lệ sống có thể đạt tới 90%. Phương pháp này chỉ nên áp dụng khi thật cần thiết vì không có hiệu quả bằng phương pháp nhân giống bằng hạt.

Thông thường, câv giống được gieo ươm vào tháng 9 và đến tháng 2 - 3 năm sau thì đánh đi trồng. Ruộng trồng ba gạc lá vòng nên chọn đất cát pha ven sông suối, ánh sáng vừa phải, nhiều mùn, màu mỡ. Sau khi làm đất kỹ, cây con được trồng với khoảng cách tối thiểu 0,5 x0,5m. Mỗi gốc cây bón lót khoảng 1,5-2 kg phân chuồng ủ mục với supe lân (5-7 tấn phân chuồng ủ với 100-150kg supe lân/ha), ở Trung Quốc, người ta trồng ba gạc lá vòng xen kẽ với chuối, đủ đủ..., vừa tăng thêm thu nhập, vừa tạo được bóng râm che cho cây phát iriổn tốt hơn. Chuối, đu đủ có thể trồng ở khoảng cách 2 x 2,3 m hoặc 2 x 2,7 m. Trồng xen còn giảm được công làm cỏ và chăm sóc. Nếu ba gạc lá vòng không bị vàng lá, còi cọc thì không cần bón thúc thêm phân.

Ba gạc lá vòng thỉnh thoảng bị sâu, rệp hại lá, có thể phun Basudin 10G, Sherpa 25EC hoặc Rogor 50EC để trừ diệt.

Cây trồng sau hai năm thì đươc thu hoạch. Vào mùa đông dùng cuốc đào lấy rễ, rửa sạch, phơi khô dùng làm thuốc hoặc bóc lấy vỏ, phơi khô để chế biến.

Bộ phận dùng:

Rẽ phơi khô hay sấy khỏ (Dược điển Việt Nam tập 1).

Thành phần hóa học:

Vỏ rễ ba gạc lá vòng chứa trung bình 0,90 - 2,20% alkaloid toàn phần, trong đó có reserpin, ajmalicin, serpenlin.

Lá chứa 0,72 - 1,69% alkaloid toàn phần.

Ba gạc lá vòng còn chứa spegatrin, verticilatin.

Tác dụng dược lý:

Ở Việt Nam dạng nước sắc của ba gạc lá vòng đã được chứng minh có những tác dụng sau đây: Trên chó thí nghiệm với liều 0,5g/kg có tác dụng hạ huyếl áp rõ rệt. Trên tim ếch cô lập và tại chỗ có tác dụng làm chậm nhịp tim. Còn có tác dụng an thần gây ngủ.

Theo tài liệu nước ngoài (Trung Quốc) dịch chiết nước, cồn của lá và rễ ba gạc lá vòng với liều 100 - 150mg/kg trên chó gâv mê có tác dụng hạ huyết áp, kéo dài khoảng 1giờ. Nước sắc vỏ rễ bằng đường cho thuốc vào dạ dày trên chó gây mê tác dụng hạ huyết xuất hiện sau khi dùng thuốc 30 phút. Phần alkaloid tan trong nước, trên chó và mèo thí nghiệm với liều 1 - 3 mg/kg tiêm tĩnh mạnh có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt và kéo dài; trên chó gây cao huyết áp thực nghiệm thuốc cũng có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt. Chất rauvolfin A chiết từ ba gạc lá vòng với liều lượng 2mg/kg trên mòo gây mê có tác dụng hạ huyết áp, đối kháng với tác dụng tăng áp của adrenalin, tác dụng an thần vếu. Cũng như các loài ba gạc khác, tác dụng hạ huyết áp của các chế phẩm từ ba gạc lá vòng thay đổi tùy theo địa phương cây mọc. LD₅₀ được xác định trên chuột nhắt trắng bằng đường uống của ba gạc lá vòng mọc ở Trung Quốc là 0,69g/kg (ở Quảng Tây) và 0,82g/kg (ở Hải Nam).

Alkaloid spegatrin chiết từ ba gạc lá vòng có tác dụng ức chế sự phân tiết adrenalin, còn chất venicillatin có tác dụng phong bế hạch. Việc sử dụng trên lâm sàng chứng tỏ verticillatin có tác dụng điều trị tốt đối với tăng huyết áp lại ít có tác phụ (PROSEA 1999).

Công dụng:

Ở Việt Nam, ba gạc lá vòng được dùng điều trị tăng huyết áp dưới dạng viên, cao lỏng. Cao lỏng của rễ ba gạc lá vòng chứa 1,5% alkaloid toàn phần, liều trung bình mỗi ngày 30 - 60 giọt.

Ở Trung Quốc, ba gạc lá vòng cũng được dùng điều trị tăng huyết áp có hiệu quả. Lá tươi giã nát đắp lại chỗ chữa vết thương, rắn cắn.

Ở Đài Loan, nước sắc rẽ ba gạc lá vòng được dùng làm thuốc diệt côn trùng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Viện Dược liệu (2004), “Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam”, tập II, Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật

Read more

0 BA GẠC LÁ TO-Công dụng cách dùng

BA GẠC LÁ TO

Tên khoa học: Rauvolfia cambodiana Pierre ex Pitard; Họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên khác: Ba gạc Campuchia, hơ rác, ka day (Ba Na).

Tên nước ngoài: Cambodian rauvolfia (Anh).

Mô tả:

Cây nhỏ, cao 0,30 - 1m. Cành lá sum sê. Rễ to có nhiều vết nứt dọc. Thân, cành non có cạnh, màu lục, sau xám, có nốt sần. Lá to, mọc vòng 3, dài 12 - 30cm, rộng 3,5 - 7cm, hình trứng, gốc thuôn, đầu nhọn hoặc tù.

Cụm hoa mọc ở cành thành xim tán, dài 5-10cm; hoa trắng, mặt ngoài có màu hồng; đài hình chuông, có 5 răng nhỏ; tràng hình ống hẹp, phình lên ở gần phía giữa; nhi đính ở chỗ phình của ống tràng; bầu có 2 ô.

Quả đôi, hình trứng, chứa một hạt, khi chín màu trắng xám, có đốm đậm. Toàn cây có nhựa mủ.

Mùa hoa quả: tháng 3 - 5 và tháng 8-11.

Phân bố, sinh thái

Ba gạc lá to là một trong số ba loài đặc hữu ở Đông Dương. Cây phân bố ở Campuchia, Lào và Việt Nam. Ở Việt Nam, ba gạc lá to chỉ thấy từ vùng Thừa Thiên - Huế trở vào. Mọc tập trung nhiều nhất ở Quảng Ngãi (huyện Sơn Hà, Trà Bồng, Minh Long); Quảng Nam (Trà My, Hiên, Giằng, Đại Lộc); Kon Turn (Sa Thầy, Kom Plông); Đăk Lắk (Ea Súp, Krông Buk) và Lâm Đồng (Di Linh, Bảo Lộc). Cây ưa sáng, ưa ẩm, thường mọc tốt trên loại đất đỏ bazan, lẫn với các loại cày bụi thấp và dây leo khác ở ven rừng thứ sinh hoặc trảng sau nương rẫy - Độ cao phân bố từ 600 đến gần 800m. Tại một vùng câv mọc tương đối tập trung thuộc xã Trà Giác, huyện Trà My, tỉnh Quảng Nam đã xác định có tới trên 150 cá thể trong một hecta (kết quả điều tra 1983).

Ba gạc lá to là cây mọc nhanh. Cây được chiếu sáng đầy đủ ra hoa quả nhiều. Khả năng tái sinh tự nhiên từ hạt tốt, nên thường gặp cây mọc thành những đám lớn, đôi khi gần như thuần loại. Ngoài ra, cây cũng có khả năng mọc cây con chồi từ gốc hoặc các đoạn rễ còn sót lại sau khi bị chặt. Trong số những loài ba gạc mọc tự nhiên ở Việt Nam, ba gạc lá to là cây có trữ lượng lớn nhất. Tuy nhiên chúng thường bị chặt phá bừa bãi do khai hoang, mở mang vùng canh tác. Câv thuốc này cũng đã được đưa vào "Sách Đỏ Việt Nam" để chú ý bảo vệ.

Bộ phận dùng:

Vỏ rễ phơi hay sấy khô.

Thành phần hóa học:

Vỏ rễ cây trồng hai năm của ba gạc lá to chứa alkaloid toàn phần so với dược liệu khô. Sơ bộ thấy có ajmalin và reserpin.

Tác dụng dược lý:

Giống như các loài Rauvolfia khác, rễ ba gạc lá to có tác dụng hạ huyết áp và an thần.

Công dụng:

Rễ ba gạc lá to được dùng để điều tạ tăng huyết áp dưới dạng cao lỏng hoặc viên alkaloid toàn phần.

Cao lỏng 1,5% mỗi lần dùng 10 - 20 giọt, ngàv 2 - 3 lần.

Viên alkaloid toàn phần 2mg, mỗi lần 1 viên, ngàv 2 - 3 lần.

Rễ ba gạc lá to cũng được dùng làm nguyên liệu dể chiết reserpin và ajmalin.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Viện Dược liệu (2004), “Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam”, tập II, Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật

Read more

0 BA GẠC HOA ĐỎ-Công dụng cách dùng

BA GẠC HOA ĐỎ

Tên khoa học: Rauvolfia serpentina (L.) Benth. ex Kurz; Họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên khác: Ba gạc Ấn Độ, Ấn Độ xà mộc.

Tên nước ngoài: Snake-root, snake wood, serpent wood, serpentine root (Anh); racine de serpent (Pháp).

Mô tả:

Cây nhỏ, cao 0,3 - 1m. Thân có nốt sần, ít phân cành. Rễ to, vỏ rễ có nhiều vết nứt dọc. Lá mọc vòng 3, đôi khi 4 cái hoặc mọc đối, cuống ngắn, gốc và đầu lá thuôn nhọn, mặt trên màu lục sẫm bóng, mặt dưới màu vàng lục nhạt, đôi khi cả hai mặt đều vàng lục.

Cụm hoa mọc ở ngọn thân hoặc kẽ lá thành xim tán hoặc chuỳ, dài 4 - 6 cm; hoa và cuống lá màu hồng hay đốm hồng; 5 lá đài không màu; tràng 5 cánh, có ống phình ở một phần ba phía trên; nhị 5 đính ở chỗ phình của ống tràng; bầu có hai lá noãn rời.

Quả đôi, nhỏ, hình trứng, đầu hơi nhọn, khi chín màu đỏ rồi tím đen. Cây có nhựa mủ.

Mùa hoa: tháng 6 - 8 ; mùa quả; tháng 9-11.

Phân bố, sinh thái:

Trong số các loài thuộc chi Rauvolfia L., ba gạc hoa đỏ là cây được nhắc đến nhiều nhất bởi giá trị sử dụng làm thuốc nổi tiếng của nó. Ba gạc hoa đỏ là cây nhiệt đới, phân bố khá rộng rãi ở vùng Nam Á, từ vùng cận Himalaya thuộc Ấn Độ, Nê Pan, Pakistan, Myanmar, đến Srilankar, Malaysia, Thái Lan và các nước Đông Dương. Cây thường mọc trong các kiểu rừng thưa, rừng nửa rụng lá, bao gồm các đại diện của các chi Shorea, Ficus, Terminalia, Holarrhena, Cassia, Dalbergia, Adia spp. Đôi khi còn gặp ở rùng xen tre nứa, vùng nương rẫy bỏ hoang. Giới hạn độ cao phân bố của cây ở Ấn Độ tới 1200m,

Ở Việt Nam, trước năm 1975 ba gạc hoa đỏ được nhập trồng từ Cộng hòa Dân chủ Đức trước đây. Hiện nay một số cá thể hậu thế của chúng vẫn còn được lưu giữ tại vườn thuốc Viện Dược liệu ở ngoại thành Hà Nội. Năm 1980, lần đầu tiên phát hiện được cây mọc tự nhiên (Mai Nghị, Phạm Duy Hùng, Hoàng Xuân Lâm) ở huyện Ea Súp, Krong Buk và vùng ngoại ô thị xã Buôn Ma Thuột, tỉnh Đăk Lắc. Cây mọc lẫn trong đám cây bụi và cỏ trên các vùng nương rẫy cũ và ven rừng thưa, độ cao khoảng trên 600m. Từ những hạt giống, cây con thu được ban đầu, về sau được phân viện Dược liệu thành phố Hồ Chí Minh đã phát triển trồng được vài trăm mét vuông ở Nông trường Đắc Nông, thị xã Buôn Ma Thuột (Đăk Lắc) và ở cả thành phố Hồ Chí Minh.

Ba gạc hoa đỏ thuộc loại cây ưa sáng, ưa ẩm và cũng có thể hơi chịu được hạn. Cây mọc tốt trên loại đất đỏ bazan, có hiện tượng rụng lá vào mùa khô (ở miền Nam) và mùa đông (ở miền Bắc). Sau khi bị chặt phá, phần gốc và rễ còn lại tiếp tục tái sinh thành cây mới. Tỷ lệ nảy mầm của hạt thu ở cây mọc tự nhiên đạt 60 - 80% tùy thời điểm gieo. Ba gạc hoa đỏ thuộc nhóm cây thuốc quý hiếm và đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam.

Cách trồng:

Ba gạc hoa đỏ ưa khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, có lượng mưa trung bình năm từ 2500 đến 5000mm và nhiệt độ giao động giữa 10 và 38°C. Cây sống thích hợp ở nơi ánh sáng yếu nhưng trồng ở những nơi rãi nắng vẫn sống được. Cây ưa đất phù sa bồi pha cát hoặc đất đỏ laterit, nhiều mùn, thoái nưóc. Đất khô cằn không thích hợp để trồng ba gạc hoa đỏ. Ba gạc hoa đỏ có thể nhân giống bằng hạt, bằng cành hoặc bằng rễ.

Nhân giống bằng hạt: Đây là phương pháp nhân giống chủ yếu và cũng cho năng suất rễ cao nhất. Sau khi quả chín vào tháng 8-9, người ta hái, ngâm vào nước độ 10 giờ và chà xát để loại bỏ thịt quả rồi thu lấy những hạt chìm. Tỷ lệ nảy mầm của hạt thường đạt thấp, từ 10 đến 50% và phụ thuộc nhiều vào tỷ lệ hạt chín cũng như điều kiện gieo trồng. Hạt thu xong gieo ngay có tỷ lệ mọc cao nhất. Hạt phơi khô, bảo quản tốt có thể duy trì được sức sống trong vòng 6 tháng. Xử lý hạt với acid sulfuric 90% trong 1 phút, sau đó rửa sạch acid, có thể đạt được tỷ lệ nảy mầm 60-70%. Ngâm hại với nước nóng 40 - 45°C trong 10 - 12 giờ cũng cho kết quả khá.

Vườn ươm cần được bố trí ở nơi có đất tơi xốp, giữ được ẩm, có độ pH= 5,5-6 và tiện tưới tiêu. Đất sau khi cày bữa kỹ được lên thành luống cao 15 - 20 cm, rộng 80cm. Hạt được gieo thành hàng cách nhau 10 - 15cm, hạt nọ cách hạt kia khoảng 5 cm, 1 kg hạt có thể gieo trên 500m² vườn ươm, 5 - 6kg hạt cho số cây giống đủ trồng 1ha.

• Nhân giống bằng cành: Vào tháng 6 - 7, có thể chọn cành bánh tẻ khỏe mạnh, cắt thành từng đoạn dài 15 - 20cm đem giâm trong vườn ươm (giống như vườn ươm hạt) đến khi nảy mầm thì bứng đi trồng. Phương pháp này có thể thành công đến 40 - 65%. Nếu xử lý cành giâm với dung dịch IAA 30 ppm hoặc NAA 10ppm trong 12 giờ có thể đạt kết quả 70 - 80%.

Nhân giống bằng rễ: Cũng vào thời gian trên, có thể dùng các đoạn rễ có đường kính 0,3-1,2cm, dài 3 5cm giâm trong vườn ươm, chỉ để hở khoảng 1cm.

Nếu giữ đủ ẩm, có thể đạt 50 - 80% tỷ lệ nảy mầm trong vòng 3 tuần. Khoảng 100kg rễ cho số câv đủ trồng 1ha. Rễ là bộ phận sử dụng, vì vậy phương pháp này chỉ áp dụng khi thật cần thiết.

Ba gạc hoa đỏ trồng thẳng kém hiệu quả nên cần phải qua giai đoạn vườn ươm. Thời vụ gieo trồng vườn ươm thường từ tháng 6 đến tháng 9. Cây con được đánh trồng ra ruộng vào tháng 3-4 năm sau.

Ruộng trồng ba gạc hoa đỏ cần chọn đất tốt, cày bừa kỹ, nhặt sạch cỏ, rễ cây và lên luống cao 20 cm, rộng 50 - 70 cm. Bổ hốc sâu 15cm với khoảng cách 40x40 cm hoặc 30x30 cm tùy theo đất tốt hay xấu; bón lót 10 tấn phân chuồng ủ mục với 200kg supe lân/ha. Trộn phân đều với đất rồi tiến hành trồng, trồng đến đâu tưới ngay đến đó. Sau khi trồng cần giữ cho ruộng luôn luôn đủ ẩm và sạch cỏ. Đầu mùa đông năm thứ nhất, cần vun xới làm cỏ và bón lót 5 tấn phân chuồng để cây ngủ đông. Sang năm thứ hai chỉ cần làm cỏ vài ba lần.

Ba gạc hoa đỏ có thể bị héo cành dẫn đến héo loàn cây do Fusarium, đốm lá do Alternaria, sương mai. Có thể dùng các thuốc trị nấm để phun.

Ba gạc hoa đỏ trồng được hai năm thì thu hoạch. Vào mùa đông, khi cây rụng hết lá và hàm lượng alkaloid đạt cao nhất, dùng cuốc đào lấv rễ, rửa sạch, để ráo nước và bóc lấy vỏ phơi thật khô. Mỗi hecta có thể cho 150 - 200kg vỏ rễ khô.

Bộ phận dùng:

Rễ, vỏ rễ đã phơi khô hoặc sấy khô. Dựơc liệu được ghi trong nhiều dược điển như Dược điển Pháp 1965, Dược điển Ấn Độ 1966, Dược điển Mỹ 1985.

Theo Dược điển Ấn Độ, dược liệu phải được thu hái vào mùa thu từ cây 3 - 4 tuổi. Dược điển Mỹ cho phép dùng các mẫu thân rẽ có dính gốc thân.

Thành phần hóa học:

Rễ ba gạc hoa đỏ chứa chất vô cơ, 6 - 7% tinh bột, chất sterol và alkaloid. Hoạt chất chính là alkaloid. Có hơn 60 alkaloid trong rễ ba chạc hoa đỏ.

Các alkaloid được phân loại thành 4 nhóm:

Nhóm 1: Yohimbin

Có hai nhóm nhỏ:

- Nhóm nhỏ yohimbin và đồng phân: yohimbin và 5 đồng phân là α-yohimbin (rauvobsin), β-yohimbin, ϕ- yohimbin, corynantin và isorauhimbin.

- Nhóm nhỏ reserpin: reserpin 0,1 - 0,2%, rescinamin 0,015%, reserpidin, reserpoxidin.

Reserpin là bột dưới dạng vi tinh thể, vàng nhạt, nhạy cảm với ánh sáng, không tan trong nước, ether, rất ít tan trong cồn, ít tan trong methanol, aceton, lan trong chloroform.

Rescinamin, reserpidin (canescin) đều có tác dụng hạ huyết áp. Tác dụng an thần đều kém reserpin.

Những alkaloid nói trên đều chiếm 10% so với alkaloid loàn phần.

Nhóm 2: Heteroyohimbin Có hai nhóm nhỏ:

- Nhóm nhỏ serpentin: serpentin

- Nhóm nhỏ ajmalicin: thuộc nhóm nhỏ này có ajmalicin (raubasin, tetrahydroserpentin) 0,02% reserpinin isoreserpinin reserpilin (dimethoxy-10-11-ajmalicin).

Ajmalicin có tác dụng giãn mạch ngoại biên. Reserpilin có tác dụng hạ huyết áp.

Nhóm 3: Sarpagin. Thuộc nhóm này có sarpagin (raupin) 0,02% có tác dụng hạ huyết áp.

Nhóm 4: Ajmalin. Thuộc nhóm này có ajmalin 0,1%, isoajmalin. Ajmalin có tác dụng trị rung tim.

Ba gạc hoa đỏ mọc hoang ở Đăk Lắc, có khả năng cho 10g dược liệu khô (vỏ rễ) trung bình ở mỗi cây và chứa alkaloid toàn phần 3,3% ở vỏ rễ, 0,275% ở lõi rễ, 0,975% ở thân lá. Từ vỏ rễ, đã chiết tách được resepin 0,04%, ajmalin 0,5%.

Alkaloid có ít ở thân (0,3%) nhiều từ rễ (1 - 2 %), tập trung ở vỏ rễ, nhiều gấp 10 lần so với các bộ phận khác.

Hàm lượng alkaloid toàn phần phải đạt 0,80% theo Dược điển Ấn Độ 1966 và 1% theo Dược điển Pháp 1965.

Alkaloid thuộc nhóm reserpin - rescinamin phải đạt 0,10% (Dược điển Pháp 1965) và 0,15% (Dược điển Mỹ 1985).

Tác dụng dược lý:

Sự có mặt của nhiều alkaloid của cây ba gạc hoa đỏ, trong đó reserpin được coi là quan trọng nhất, đại biểu cho dược tính của ba gạc. Hai tác dụng dược lý quan trọng của reserpin được sử dụng trong điều trị là hạ huyết áp và an thần. Trên thực nghiệm, reserpin làm hạ huyết áp cả trên súc vật gây mê và không gây mê. Tác dụng này xuất hiện chậm và kéo dài. Cơ chế tác dụng hạ huyết áp là do làm cạn kiệt kho dự trữ chất dẫn truyền trung gian noradrenalin trong các dây thần kinh giao cảm, được coi như cắt hệ thần kinh giao cảm bằng hóa chất. Reserpin không có tác dụng làm liệt hạch, có tác dụng làm chậm nhịp tim, làm giãn các mạnh máu dưới da.

Đối với thần kinh trung ương, reserpin có tác dụng ức chế, gây trấn tĩnh an thần rõ rệt trên súc vật thí nghiệm, reserpin làm giảm hoạt động tự nhiên, làm mất trạng thái công kích hung dữ, súc vật tỏ ra thờ ơ lạnh nhạt với ngoại cảnh, nhưng vẫn có khả năng đáp ứng với mọi kích thích, không kèm theo vận động thất điều, ngủ mê man như thường thấy ở các thuốc ngủ barbituric. Nhiều tác giả cho rằng tác dụng an thần của reserpin có liên quan đến tác dụng làm cạn kiệt 5-hydroxytryptamin-(5-HT) và noradrenalin ở não. Ngoài hai tác dụng trên, reserpin còn có một số tác dụng khác. Đối với mắt reserpin có tác dụng thu nhỏ đồng tử một cách rõ rệt, là một trong những triệu chứng xuất hiện sớm nhất sau khi dùng thuốc trên súc vật thí nghiệm - Rescrpin còn làm sa mi mắt, làm giãn mi mắt thú 3 (nictitating membrane) của mèo và chó. Đối với hệ tiêu hoá, reserpin tăng cường nhu động ruột và sự bài phân. Tăng cường sự phân tiết dịch vị trên súc vật thí nghiệm cũng như trên người, gây loét dạ dày, tá tràng. Đối với thân nhiệt sau khi dùng reserpin có sự rối loạn về điều hòa thân nhiệt, đại bộ phận các loài súc vật đều có hiện tượng hạ nhiệt. Đối với hệ nội tiết reserpin có tác dụng kích thích vỏ tuyến thượng thận giải phóng các corticoid. Tác dụng kháng lợi niệu yếu, có thể là do kích thích sự giải phóng các hocmon kháng lợi niệu. Trên chuột cống cái rescerpin làm ngừng chu kỳ động dục, ức chế sự phóng noãn, trên chuột cống đực ức chế sự phân tiết androgen, về độc tính đối với các loài súc vật khác nhau, reserpin gây nên những triệu chứng ngộ độc khác nhau, liều chịu đựng tối đa bằng đường uống đối với các loài súc vật thay đổi từ 10 - 2000mg/kg. LD₅₀ bằng đường tiêm tĩnh mạch trên chuột cống trắng là 28 ± l,6mg/kg bằng đường uống trên chuột nhắt trắng là 500mg/kg, trên thỏ bằng đường tiêm tĩnh mạch vào khoảng 15mg/kg.

Ngoài reserpin, nhiều alkaloid khác tồn tại trong dược liệu có các tác dụng sau đây:

- Deserpidin (11-demethoxyreserpin) có tác dụng hạ huyết áp và an thần gần bằng reserpin. LD₅₀ trên chuột nhắt trắng bằng đường tiêm phúc mạc là 55 mg/kg, bằng đường uống là 320 mg/kg, trên chuột cống trắng bằng đường tiêm tĩnh mạch là 15,7 mg/kg.

- Rescinamin có tác dụng giống reserpin là hạ huyết áp, còn tác dụng an thần kém reserpin.

- Raunescin, rescidin cũng có tác dụng hạ huyết áp nhưng kém hơn reserpin nhiều.

- α-yohimbin (rauvolscin) có tác dụng hạ huyết áp, ức chế tim mạch, có độ độc tương đối cao.

- Ajmalin không có tác dụng hạ huyết áp và an thần. Trên súc vật thí nghiệm và người đều thể hiện tác dụng chống loạn nhịp tim rõ rệt. Trên các mô hình gây loạn nhịp tim bằng adrenalin, digoxin, isoprel thì ajmalin đều có thể xóa rung thất và khôi phục lại nhịp xoang bình thường.

- Isoajmalin có tác dụng chống loạn nhịp tim trên súc vật thí nghiệm, đối kháng với hiện tượng tăng huyết áp do adrenalin gây nên.

- Serpentin có tác dụng hạ huyết áp và ức chế hoạt động của ruột. Thuốc còn có tác dụng chống rung tim, không làm thay đổi lưu lượng mạch vành, làm giảm sự tiêu thụ oxygen của cơ tim, serpentin độc hơn ajmalin.

- Serpentinin có tác dụng hạ huyết áp yếu, kích thích hô hấp, tăng cường co bóp ruột, do đó có tác dụng nhuận tràng, làm giảm tác dụng co mạch máu thận của adrenalin, nhưng không làm thay đổi tác dụng tăng áp của adrenalin.

- Sarpagin chỉ có tác dụng nhất thời đối với huyết áp và các amin tăng áp.

Ngoài các hoạt chất trên nhiều công trình nghiên cứu đã chứng minh rằng cao chiết từ rễ ba gạc hoa đỏ có tác dụng hạ huyết áp, an thần, kích thích hoạt động của ruột.

Dạng alkaloid toàn phần chiết từ ba gạc hoa đỏ đã được xác định có tác dụng hạ huyết áp, an thần, thu nhỏ đồng tử, làm sa mi mắt, làm chậm nhịp tim, gây ỉa chảy. Tóm lại dạng alkaloid toàn phần và cao chiết từ vỏ rễ ba gạc hoa đỏ có những tác dụng dược lý giống như reserpin. Dạng chiết từ ba gạc hoa đỏ dùng bằng đường uống gây hạ đường huyết và đường niệu trên mèo thí nghiệm và trên bệnh nhân tiểu đường (PROSEA 1999).

Công dụng:

Các chế phẩm từ ba gạc hoa đỏ dùng điều trị bệnh tăng huyết áp và bệnh tâm thần gồm có: bệnh tâm thần thường cao hơn, 5mg/ngày; nhưng hiện nay trong điều trị bệnh tâm thần reserpin đã bị các loại thuốc phenothiazin thay thế.

- Alkaloid toàn phần của ba gạc hoa đỏ có viên Rauviloid chứa 2mg alkaloid toàn phần cho mỗi viên. Liều dùng cho bệnh tăng huyết áp: 2 - 4mg/ngày.

Bột rễ ba gạc hoa đỏ liều dùng hàng ngày cho bệnh tăng huyết áp là 200 - 400mg. Ở Ấn Độ ba gạc hoa đỏ từ lâu đời đã được sử dụng trong y học Ayurvedic, dùng chữa rắn cắn, bệnh tâm thần và động kinh; cho đến nay vẫn giữ vị trí quan trọng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Viện Dược liệu (2004), “Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam”, tập II, Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật

Read more

0 BA GẠC BỐN LÁ-công dụng cách dùng

BA GẠC BỐN LÁ

Tên khoa học: Rauvolfia tetraphylla L.; Họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa: Rauvolfia canescens L., R. heterophylla Roem. et Schult

Tên khác: Ba gạc Cu Ba.

Mô tả:

Cây nhỏ, cao 0,4 - 0,8m, có khi đến 2m, phân cành nhiều. Lá mọc vòng 4, hai lá nhỏ và hai lá to, cuống rất ngắn, lá to có phiến dài 5 - 8cm, rộng 2 - 3cm, lá nhỏ dài 2,5 - 5cm, rộng 1,5 - 2cm, gốc tròn, dầu nhọn.

Hoa màu trắng lục hoặc trắng ngà, mọc ở kẽ lá hoặc đầu cành; đài hình chén, có lông nhỏ; tràng hình ống ngắn, phình ra ở hai đầu; nhị đính ở họng tràng.

Quả đôi, dính chặt vào nhau, khi chín màu đỏ sau tím đen. Cây có nhựa mủ.

Mùa hoa: tháng 6 - 8; mùa quả: tháng 9-11.

Phân bố, sinh thái

Rauvolfia L. là một chi tương đối lớn, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới, số ít ở cận nhiệt đới. Tổng số loài đã biết có thể đến 100, trong đó ở châu Phi và Madagascar có khoảng 10 loài; 20 loài ở châu Mỹ và số còn lại tập trung ở châu Á, châu úc và một số đảo ở Thái Bình Dương.

Ở Việt Nam, có khoảng 13-14 loài thuộc chi này. Một số loài được coi là đặc hữu hẹp Việt Nam như Rauvolfia chaudocensis Pierre ex Pit; R. nhatrangensis Ly; R. vietnarnensis Ly, 2 loài khác là đặc hữu Đông Dương R. cambodiana Pierre ex Pit; R. indochinensis M.Pichon. Ngoài ra, chỉ có 3 loài là cây nhập nội: R.tetraphylla L.; R. cafra và R. vomitoria Afzel ex Spreng.

Ba gạc bốn lá có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu Mỹ. Cây mọc lự nhiên trên các đồi cây bụi thấp, ở các bãi hoang ven đường đi. Cây còn được trồng ở nhiều nơi thuộc Ấn Độ và Trung Quốc. Ba gạc bốn lá được nhập trồng vào Việt Nam vào khoảng 1970. Hạt giống của cây được lấy từ CuBa, trồng thử ở Liên Xô, sau đó đưa sang Việt Nam. Cây trồng ở nước ta tỏ ra thích nghi ngay với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng và ẩm, có thể trổng được ở khắp nơi, trừ vùng núi cao lạnh như Sa Pa (1500m).

Ba gạc bốn lá là cây ưa sáng, ưa đất ẩm nhưng có thể chịu được hạn. Cây trồng từ hạt, ra hoa quả ngay năm đầu tiên. Các năm sau, lượng hoa quả ngày càng nhiều. Cây trồng được chăm sóc tốt, sau 3 - 4 năm, có thể cao lới 2m.

Ba gạc bốn là đã đựơc đưa vào sản xuất lấy nguyên liệu trong những năm 80 và gần đây không trồng nữa nên có nguy cơ bị mất giống. Cần chú ý bảo tồn.

Cách trồng:

Ba gạc bốn lá là cây nhập nội từ 1974. Cây có khả năng thích nghi rộng, không kén đất, chịu hạn tốt, lì sâu bệnh, sống bình thường ở nhiệt độ từ 25 đến 30°C.

Ba gạc bốn lá đã được nghiên cứu trồng tại trại Nghiên cứu cây thuốc Văn Điển (nav là Trung tâm Nghiên cứu trồng và chế biến cây thuốc Hà Nội, thuộc Viện Dược liệu) từ năm 1988. Sau đó, cây đã được đưa ra sản xuất thử tại Vĩnh Phúc, Hải Dương và Hà Tây.

Tuy có khả năng nhân giống bằng cành, nhưng đến nay ba gạc bốn lá mới chỉ được nghiên cứu nhân giống bằng hạt. Năng suất hạt đạt khá cao, 1 ha cây 10-12 tháng tuổi có thể cho 200 - 300kg, cây 12-24 tháng tuổi cho 300 - 500 kg hạt.

Hạt được gieo trong vườn ươm vào tháng 2 - 3, đến tháng 5 thì đánh cây con đi trồng. Đất vườn ươm cần được cày bừa kỹ, đập nhỏ và lên thành luống để tiện chăm sóc. Có thể dùng dung dịch acid sulfuric 0,5% để ngâm hạt trong 6 - 8 giờ, sau đó rửa sạch acid, để ráo rồi đem gieo vãi hay gieo theo rạch, đảm bảo khoảng cách giữa các hạt từ 5 đến 7 cm. Hạt sẽ nảy mầm sau khoảng 15 ngày nếu giữ đủ ẩm. Trong thời gian ở vườn ươm, cây cần được giữ ẩm thường xuyên và sạch cỏ dại.

Đất để sản xuất nếu ở vùng đồi có thể lên thành luống theo đường đồng mức hoặc thành từng lô, nếu ở đồng bằng cần lên thành luống. Sau khi cày bừa kỹ, vơ sạch cỏ, để ải, cần bón lót chừng 15 tấn phân chuồng, 150 - 200kg phân lân và 75-100kg kali cho mỗi hecta. Phân được trộn đều, rải lên mặt ruộng và phủ bằng đất hót từ rãnh luống. Luống thường làm cao 25 - 30 cm, rộng 1 - 1,2m để trồng 4 - 5 hàng với khoảng cách 30x30 cm. Hàng năm vào tháng 3 - 4 bón thúc thêm 100 - 150 kg urê/ha. Ngoài ra, có thể cần tưới thêm nước giải, nước phân chuồng.

Rễ ba gạc bốn lá thu vào tháng 11-12 khi cây đạt 18-24 tháng tuổi là có hiệu quả kinh tế cao nhất. Khi thu hoạch cố gắng đào sâu, tận thu hết rễ nhỏ vì không phải bỏ lõi. Các rễ to cần phải bỏ lõi, tốt nhất là đào đến đâu cạo hoặc bóc lấy vỏ rỗ đến đó, không để khô, khó làm. Năng suất trung bình đạt 200 - 300 kg vỏ rễ khô với hàm lượng alkaloid đạt từ 2,48 đến 4%.

Bộ phận dùng:

Vỏ rễ

Thành phần hóa học:

Rễ ba gạc bốn lá chứa 0,05% reserpin và có hàm lượng rescinamin, deserpidin cao. Ở Ấn Độ, loài ba gạc này được dùng thay thế Rauvolfia serpentina tuy hàm lượng reserpin có thấp hơn.

Ba gạc bốn lá được di thực từ nhiều nước đem trồng ở những vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ. Sau 12-14 tháng, cây có thể cho dược liệu. Năng suất sinh học và hàm lượng alkaloid toàn phần đạt như sau:

(Hoàng Điền và cộng sự, 1986)

Tác dụng dược lý

Dạng chiết thô từ ba gạc bốn lá có tác dụng hạ huvết áp và tiêu hủy adrenalin trên chó thí nghiệm. Theo các tác giả Liên Xô trước đây, các dạng chiết từ ba gạc bốn lá trên mèo gây mê có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt và kéo dài. Dạng chiết từ vỏ thân có tác dụng hạ huyết áp mạnh hơn dạng chiết từ rễ. Ngoài ra các dạng chiết trên còn có tác dụng tiêu hủy adrenalin, ức chế thần kinh trung ương.

Ở Việt Nam, dạng cao chiết từ vỏ rễ ba gạc bốn lá di thực, trên chuột cống trắng và mèo thực nghiệm có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt và kéo dài, ngoài ra, còn có tác dụng an thần, thu nhỏ đồng tử, làm giãn mi mắt thứ ba của mèo.

Công dụng:

Ở Ấn Độ, rễ ba gạc bốn lá đựơc dùng thay thế cho rễ R. serpentina trong điều trị cũng như trong công nghệ chiết reserpin. Dạng cao chiết từ cây phối hợp với dầu hải ly dùng làm thuốc xoa để chữa một số bệnh ngoài da.

Ở Việt Nam, viên Raucaxin bào chế từ vỏ rễ ba gạc bốn lá, mỗi viên có 0,002g alkaloid toàn phần, có tác dụng điều trị bệnh tăng huyết áp, đặc biệt đối với thể vừa và nhẹ. Thuốc có tác dụng êm dịu, không gây tụt huyết áp, tác dụng hạ huyết áp từ từ. Thuốc dung nạp tốt đối với bệnh nhân, không gây buồn nôn, mệt mỏi. Bệnh nhân sau khi dùng thuốc ngoài hạ huyết áp còn cảm thấy đỡ nhức đầu chóng mặt và dễ ngủ hơn trước khi dùng thuốc.

Liều dùng: Ngày uống 2 lần, mối lần 1 - 2 viên.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Viện Dược liệu (2004), “Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam”, tập II, Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật

Read more

0 LUÂN THÙY-Spirolobium cambodianum-Loài đặc hữu của Nam Việt Nam, Campuchia và Lào

LUÂN THÙY

Tên khác: 

Luân thùy cam bốt.

Tên khoa học: 

Spirolobium cambodianum Baill.; thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên  đồng nghĩa: 

Holarrhena pauciflora Ridl.   

Đặc điểm thực vật (Mô tả): 

Cây dưới bụi cao 30-60cm, nhẵn, có thân cứng, ít hay không phân nhánh. Hoa mầu trắng, xếp 1-3 cái ở nách các lá phía trên. Quả gồm hai đại, thon lại ở đầu, hơi rẽ ra, màu đen, khía dọc, dài 8-13cm, rộng 2-4cm. Hạt nhiều, hơi có lông ngắn ở mặt lồi, khía dọc ở mặt lõm, dài 7mm, rộng 1,5mm, chùm lông mềm, màu hung nâu, dài 2,5cm. Cây ra hoa tháng 7, quả tháng 12-3.

Bộ phận dùng: 

Rễ phơi hay sấy khô của cay Luân thùy (Radix Spirolobii Cambodiani).

Phân bố sinh thái: 

Loài đặc hữu của Nam Việt Nam, Campuchia và Lào. Ở nước ta, cây mọc ven rừng ngập mặn ven biển, dọc đường, trên cát ở Bình Long, thành phố Hồ Chí Minh, Tây Ninh đến đảo Phú Quốc. 

Công dụng, cách dùng: 

Rễ ngâm rượu dùng làm thuốc trị sưng chân tay. Nước hãm nhầy rễ cây, rất đắng, dùng trị sốt.

Giá trị:

Nguồn gen quý, là loài duy nhất của chi Spirolobium.

Tình trạng:

Rừng ngập mặn bị phá, cải tạo vùng đất ven biển để trồng cây nông nghiệp làm thu hẹp nơi cư trú.

Phân hạng: 

VU B1+2b,c.

Biện pháp bảo vệ:

Ngăn chặn nạn phá rừng, khoanh vùng bảo vệ loài.

Read more

0 LÀI TRÂU NÚI LU-Tabernaemontana luensis-cây thuốc trị bệnh nấm

LÀI TRÂU NÚI LU

Tên khác:

Ly núi lu.

Tên khoa học: 

Tabernaemontana luensis Pierre ex Pit.; thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa:

Tabernaemontana sralensis Pierre ex Pit.

Đặc điểm thực vật (Mô tả): 

Cây nhỡ cao 1m với các nhánh rất mảnh. Lá thuôn, hình ngọn giáo hay ngọn giáo ngược, nhọn, có đuôi dài và tù ở đầu, thành góc và men theo cuống ở gốc, mặt dưới rất nhạt, dài 4,5-16cm, rộng 1,5-4cm. Hoa xếp 2-6 cái thành xim ở ngọn. Quả đại dài 10cm, rộng 7-8mm, nâu, bóng. Hạt 6-8 dài 7mm, có áo hạt màu đỏ chói. Cây ra hoa tháng 3, quả tháng 3-8.

Bộ phận dùng: 

Rễ và quả (Radix et Fructus Tabernaemontanae Luensis).

Phân bố sinh thái:

Loài phân bố ở Nam Việt Nam (núi Lu, tỉnh Ðồng Nai) và Campuchia. Cũng gặp tại một số nơi ở các tỉnh phía Bắc như Bắc Thái, Vĩnh Phú. Thường mọc ở rừng rậm, vùng đồng bằng và trung du, dọc theo các sông suối.

Công dụng, cách dùng:

Ở vùng Xiêm Riệp (Campuchia) người ta dùng các mẩu rễ để ăn vói Trầu. Quả dùng trong y học dân gian để trị bệnh nấm. Rễ cũng được dùng đắp ngoài trực tiếp trên các vết rắn cắn.

Read more

0 LÀI TRÂU LÁ NHỎ-Tabernaemontana bufalina-chữa đau dạ dày

LÀI TRÂU LÁ NHỎ

Tên khác: 

Sừng trâu, Lài trâu choải, Ly choải, Ly lá nhỏ.

Tên khoa học: 

Tabernaemontana bufalina Loureiro; thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa: 

Ervatamia bufalina (Loureiro) Pichon; E. ceratocarpa Kerr; E. chengkiangensis Tsiang; E. hainanensis Tsiang; Tabernaemontana ceratocarpa (Kerr) P. T. Li; T. cheng-kiangensis (Tsiang) P. T. Li; T. hainanensis (Tsiang) P. T. Li; T. jasminoides Tsiang.

Đặc điểm thực vật (Mô tả): 

Cây nhỡ cao 1,5m, không lông, cành non mảnh, dẹp dẹp, mủ trắng. Lá đa dạng thường hình ngọn giáo, dài 8-14cm đầu tù đến hẹp thành đuôi dài, gốc nhọn, mép nguyên, mặt dưới nhạt; cuống 5-8mm. Cụm hoa xim hay chùm ở nách lá. Hoa màu trắng, có cuống dài, thõng. Quả gồm hai quả đại rẽ ra, dạng túi, hơi dài, nhọn mũi, nhẵn. Hạt thuôn, có góc, bao bởi áo hạt màu đỏ. Cây ra hoa tháng 4.

Bộ phận dùng:

Rễ (Radix Tabernaemontanae Bufalinae).

Phân bố sinh thái: 

Cây đặc hữu ở miền Trung Việt Nam tại Quảng Trị và Thừa Thiên-Huế.

Tính vị, tác dụng:

Vị rất đắng.

Công dụng, cách dùng:

Rễ dùng trị các bệnh thuốc dạ dày.

Read more

0 LÀI TRÂU ÍT HOA-Tabernaemontana pauciflora-chữa ăn uống không tiêu

LÀI TRÂU ÍT HOA

Tên khác: 

Ly núi đinh.

Tên khoa học: 

Tabernaemontana pauciflora Blume; thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa: 

Tabernaemontana dinhensis Pit

Đặc điểm thực vật (Mô tả): 

Cây nhỡ không lông; cành non dẹp mảnh, mủ trắng. Lá hình ngọn giáo ngược, ít khi thuôn, thắt lại đột ngột và có đuôi dài, tù ở đầu, thành góc ở gốc, dài 6-10cm, rộng 2-4,5cm. Hoa thành xim bên, thường xếp từng đôi, dài 2mm, ống tràng dài 13mm với các thuỳ hẹp dài 9mm, nhị 5, bầu cao 1mm, ít noãn. Quả đại xếp ngang, dài 3cm.

Bộ phận dùng: 

Rễ (Radix Tabernaemontanae Pauciflorae).

Phân bố sinh thái: 

Loài phân bố ở núi Dinh, tỉnh Ðồng Nai.

Công dụng, cách dùng: 

Rễ dùng hãm uống trị đau bụng và ăn uống không tiêu.

Read more

0 LẠC THẠCH LÔNG GỈ-Trachelospermum dunnii-chữa đòn ngã tổn thương

LẠC THẠCH LÔNG GỈ

Tên khoa học: 

Trachelospermum dunnii (H. Léveillé) H. Léveillé; thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa: 

Melodinus dunnii H. Léveillé; Trachelospermum eglandulatum D. Fang; T. rubrinerve H. Léveillé; T. tenax Tsiang.

Đặc điểm thực vật (Mô tả):

Cây gỗ nhỏ mọc leo, dài tới 15m. Lá có phiến bầu dục tròn dài, dài 6-9cm, rộng 2-3cm, chót có mũi ngắn, gốc tròn, gân phụ 7 cặp, mặt trên xám, mặt dưới có lông nhung nâu dẹp, cuống 3-4mm có lông nhung. Cụm hoa ở ngọn và nách lá, hoa thơm màu trắng. Quả đại 2, sát nhau, dài 9cm; hạt có mào lông dài. Cây ra hoa tháng 4.

Bộ phận dùng: 

Mầm cây (Gemma Trachelospermi).

Phân bố sinh thái: 

Loài nguồn gốc Nam Trung Quốc, Bắc Việt Nam. Có gặp ở vùng núi cao Sapa, tỉnh Lào Cai.

Công dụng, cách dùng: 

Ở Trung Quốc, người ta dùng mầm cây làm thuốc trị đòn ngã tổn thương. Còn nhựa mủ có thể chế cao su.

Ghi chú: 

Còn có một loài khác là Lạc thạch Beson (Trachlospermum bessonii Pierre ex Pit) có nhựa được sử dụng làm thuốc độc tẩm mũi tên.

Read more

0 LẠC THẠCH-Trachelospermum jasminoides-chữa đau lưng mỏi gối

LẠC THẠCH

Tên khác: 

Mỏ sẻ, Bạch hoa đằng.

Tên khoa học: 

Trachelospermum jasminoides (Lindley) Lemaire; thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa: 

Rhynchospermum jasminoides Lindley; Trachelospermum adnascens Hance; T. jasminoides var. heterophyllum Tsiang; T. jasminoides var. variegatum W. T. Miller.

Đặc điểm thực vật (Mô tả): 

Dây leo sống nhiều năm mọc trườn dài 3m hay hơn. Lá mọc đối, nguyên, hình trái xoan nhọn, dài 2-10cm, rộng 1-4,5cm, màu lục bóng, mặt dưới nhạt màu hơn, nhẵn, dai, gân phụ 8-10 cặp; cuống dài 2-7mm. Cụm hoa xim ở ngọn hay nách lá. Hoa có cuống dài, màu trắng, thơm. Ðài hoa có tuyến ở trong, tràng hoa dạng phễu, ống tràng hình trụ, các thuỳ tràng xoắn quay về một phía. Có 5 tuyến ở gốc của bầu. Quả đại kép dài đến 20cm, hạt dài 13mm với một mào lông dài 3cm. Cây ra hoa tháng 3-6, quả tháng 11-2. 

Bộ phận dùng: 

Thân dây (Caulis Trachelospermi); thường gọi là Lạc thạch đằng.

Phân bố sinh thái:

Loài nguồn gốc Nhật Bản, Triều Tiên, Trung Quốc và Việt Nam. Ở nước ta cây mọc ở rừng núi đá vôi Lạng Sơn, Lào Cai, Bắc Giang, Hà Nội, Vĩnh Phú, tới Ninh Thuận ở độ cao 300m.

Thu hái: 

Thu hái thân dây vào mùa đông, mùa xuân, thái ngắn, phơi trong râm.

Thành phần hoá học:

Có aretiin, trachelosid, nortrachelosid và matairesinosid.

Tính vị, tác dụng: 

Vị đắng, tính hơi hàn; có tác dụng khư phong thông lạc, lương huyết tiêu thũng.

Công dụng, cách dùng: 

Cành và lá dùng làm thuốc cường tráng có khả năng trị đau lưng mạnh chân gối, tiêu mụn nhọt, trị sưng đau bụng. Còn dùng làm thuốc trị đòn ngã tổn thương và trị ung thũng.

Read more

0 GUỒI-Willughbeia edulis

GUỒI

Tên khác: Gùi.

Tên khoa học:  Willughbeia edulis Roxb.; thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae).

Tên đồng nghĩa: Willughbeia cochinchinensis (Pierre) K.Schum.

Mô tả: Cây gỗ leo. Thân có mấu lồi, bấm ra nhựa mủ trắng. Lá mọc đối, chóp nhọn; gân lá nổi rõ ở mặt trên. Hoa tập hợp ở nách lá, màu trắng. Quả to bằng nắm tay, khi chín màu vàng, vị chua ngọt, ăn được. Cây ra hoa tháng 1-3, quả tháng 3-5.

Bộ phận dùng: Dây hoặc rễ, mủ cây (Caulis seu Radix et Latex Willughbeiae Edulis).

Phân bố sinh thái: Loài cây đặc hữu của miền Nam Việt Nam và Campuchia, mọc hoang ở rừng rậm hay rừng thưa.

Thu hái: Thu hái dây, rễ và mủ cây quanh năm.

Tính vị, tác dụng:

Lương y Nguyễn An Cư cho biết: Guồi có vị hơi đắng, tính mát, không độc, có tác dụng lợi thuỷ, thông nhũ, sinh tân, chỉ khát, giáng hoả, thanh nhiệt, tiêu ban, chỉ ẩu, trừ thũng, tán ung.

Mủ cây tạo thành một chất gôm màu đỏ rất dính, rất cứng, khi khô không trong, dễ vỡ.

Công dụng, cách dùng:

Ở Campuchia, thân cây được sử dụng làm các chế phẩm thuốc trị lỵ và bệnh về gan và bệnh ghẻ cóc. Có khi người ta ngâm rượu làm thuốc cho phụ nữ mới sinh để uống cho khoẻ.

Lương y Nguyễn An Cư còn cho biết là đàn bà huyết bại tê đau, bạch trọc, bạch đới, băng huyết, rong huyết dùng nó rất hay. Mủ cây thường dùng để làm lành mụn nhọt. Người ta cũng dùng nó bôi chữa ghẻ và sâu răng.

www.duoclieu.org

Read more