ĐÀO LỘN HỘT
Tên khác: Ðào lộn
hột, Ðiều
Tên khoa học: Anacardium occidentale L., thuộc họ Ðào
lộn hột (Anacardiaceae).
Mô tả: Cây to,
cao 8-10m. Lá mọc so le, có phiến lá hình trứng ngược, dai, nhẵn; cuống mập. Cụm
hoa là chùm ngù phân nhánh nhiền ở ngọn cành. Hoa nhỏ, màu vàng nhạt, điểm nâu
đỏ. Quả dạng quả hạch, hình thận cứng, nằm ở trên một cuống quả phình to hình
quả lê (thường quen gọi là quả), khi chín có màu vàng hoặc đỏ. Hạt có vỏ mỏng,
nhân hạt chứa dầu béo. Cây có hoa tháng 12-3 và có quả tháng 3-6.
Bộ phận dùng: Cuống
quả, quả, vỏ cây, lá và rễ (Pedunculus,
Fructus, Cortex, Folium et Radix Anacardii Occidentalis).
Phân bố và thu hái:
Cây gốc ở châu Mỹ nhiệt đới (Ðông bắc Brazin), được nhập vào trồng ở các tỉnh
phía Nam nước ta. Trồng bằng hạt vào đầu mùa mưa. Các bộ phận của cây có thể
thu hái quanh năm, dùng tươi hay phơi khô.
Thành phần hoá học:
Cuống quả chứa nhiều vitamin và nhiều muối khoáng. Vỏ quả thực chứa một chất nhựa
dầu màu vàng trong đó có acid anacardic và một phenol là cardol; dịch vỏ quả
còn chá kajidin (acid ellagic). Hạt chứa dầu. Vỏ lụa của hạt chứa các chất béo,
một lượng nhỏ cardol và acid anacardic. Vỏ cây chứa tanin catechic. Chất gôm
chiết từ cây chứa arabin, dextrin.
Tính vị, tác dụng:
Cuống quả có vị ngọt hơi chua với hương vị đặc biệt, dùng ăn mát và giải khát;
nước ép của nó, cho lên men làm rượu có tác dụng lợi tiểu, còn làm săn da và cầm
ỉa chảy. Vỏ quả thật chứa dầu gây bỏng da mạnh. Hạt bổ dưỡng, làm nhầy, làm dịu.
Vỏ cây làm chuyển hoá và săn da. Gôm tiết từ cây cũng như từ vỏ cứng của quả chống
kích thích, làm sung huyết da, làm bỏng, có thể phá huỷ thịt thừa. Rễ làm xổ.
Công dụng, chỉ định
và phối hợp: Cuống quả mà ta quen gọi là quả Ðiều, thường được dùng ăn
tươi, thái thành lát mỏng chấm muối ớt hay mắm tôm để ăn. Nước ép của nó dùng
xoa bóp trị đau nhức, dùng uống trị nôn mửa, viêm họng. Ở châu Phi, người ta
dùng những cuống quả đã chín rải quanh các hồ chứa nước, nơi có nhiều các loài
muỗi anophen phát triển mạnh để tiêu diệt chúng. Quả thật đốt tồn tính tán bột
uống dùng trị ỉa chảy. Chất gôm được chiết bằng ete từ vỏ cứng của quả dùng trị
cùi, trị da bị chai cứng ở chân (mắt cá), trị các nốt ruồi, các vết loét ghẻ
khuyết. Hạt được dùng thay hạnh nhân. Vỏ cây dùng trị ỉa chảy cấp tính, chống
táo kết, làm nước súc miệng trị lở mồm miệng và uống trị cổ họng sưng đau. Chất
gôm tiết ra từ cây dùng trị cùi. Lá non dùng làm thuốc an thần, gây ngủ; lá già
chữa ghẻ và các vết thương. Rễ dùng làm thuốc xổ.
Cách dùng: Vỏ
ngoài của quả thường được dùng dưới dạng cồn thuốc (1/10) uống trong với liều
2-10 giọt để trục giun sán. Lá cây già phơi khô, dùng tán bột rắc. Lá non sắc uống,
ngày dùng 20-30 g. Vỏ cây dùng tươi sắc uống, ngày dùng 8-16g.
