GÒN
Tên khác: Cây
bông gòn.
Tên khoa học: Ceiba pentandra (L.) Gaertn.; thuộc họ Gạo
(Bombacaceae).
Mô tả: Cây lớn có
thân tròn thẳng, cao 20-30m. Cành nằm ngang. Thân cây lúc còn non có gai hình
nón. Các bộ phận non đều có màu xanh. Lá kép chân vịt có 5-8 lá chét hình
thuôn; gốc và chóp lá đều nhọn. Hoa họp thành bông dày ở ngọn cành, màu trắng bẩn.
Đài hợp, có 5 thuỳ, mặt trong có lông nhung. Tràng 5, có lông nhung ở mặt
ngoài. Nhị 5, chỉ nhị chẻ đôi. Bầu hình nón, không lông, vòi nhuỵ nhẵn, đầu nhuỵ
hình đĩa có 5 thuỳ hình răng. Quả khô, hình bắp thịt, mở thành 5 mảnh. Vỏ quả
có nhiều lông trắng dài.
Bộ phận dùng: Vỏ
cây, gôm, chồi non, lá, rễ cây, dịch rễ, quả non, hạt chưa bóc vỏ (Cortex,
Gummi, Gemnia, Folium, Radix, Fructus Semen Ceibae Pentandrae).
Phân bố sinh thái:
Loài cây của Mỹ châu nhiệt đới, được trồng nhiều ở miền Nam nước ta, ở Lào, Ấn
Độ, Mianma, nam Trung Quốc, Campuchia, Malaysia, Indonesia.
Thành phần hoá học:
Thân cây chứa gôm. Hạt có thành phần giống hạt bông nhưng chỉ có ít hoặc không
có gossypol. Trong hạt Gòn có 20-25% dầu, 22,5-31,6% protein, 15-26% các este.
Trong dầu hạt có các acid oleic, palmitic, stearic, acid béo rắn, acid béo lỏng,
phytosterin, pentosan. Dầu này có màu vàng sáng hay màu lục, không mùi, có vị
giống dầu lạc, nửa đặc.
Tính vị, tác dụng:
Vỏ cây có tác dụng lợi tiểu, làm săn da, hạ nhiệt; lại có tác dụng gây nôn,
kích dục và cũng như vỏ gạo có tính chất làm giảm đau và hồi phục thần kinh khi
bị viêm các loại rễ thần kinh. Gôm nhựa của cây bổ, gây khát, làm săn da và nhuận
tràng. Lá non làm dịu, lợi sữa. Rễ lợi tiểu. Quả chưa chín làm săn da, làm thuốc
nhầy dịu.
Công dụng, cách dùng,
liều dùng: Ở Java, người ta dùng các quả thật non để xào nấu làm rau ăn. Hạt
làm giá; giá gòn dùng ăn sống hay xào ăn cũng ngon; lại có tính làm tăng sự tiết
sữa. Nhiều bộ phận được sử dụng làm thuốc. Vỏ cây thường dùng sắc uống chữa bệnh
về cơ quan tiết niệu, bệnh về thận, bệnh về phổi, đau ngực, ho, lỵ, ỉa chảy, nhất
là ỉa chảy thành từng thỏi dài, từng đoạn trông như albumin. Vỏ cũng dùng chữa
chứng bất lực và còn dùng để chữa các bệnh về khớp, sốt rét và làm thuốc giải độc
rượu. Liều dùng 15-20g dạng thuốc sắc; nếu dùng quá liều có thể bị nôn. Gôm từ
thân cây tiết ra dùng trị đau bụng, lỵ, rong huyết, đái tháo. Liều dùng 4-10g.
Các chồi non và lá là thuốc gây nôn và giải độc rượu. Liều dùng 15-20g. Lá non
làm thuốc lợi sữa; lá già dùng nấu nước gội đầu cho tóc mượt. Rễ Gòn dùng trị
bò cạp đốt, cũng dùng sắc uống trị sốt rét, lỵ mạn tính, ỉa chảy, cổ trướng và
phù toàn thân. Dịch rễ dùng trị đái đường. Dầu hạt Gòn được dùng thay thế dầu hạt
Bông và có thể dùng chế xà phòng.
