DIẾP CÁ
Tên khác: Diếp
cá, rau diếp cá, Rau giấp, Cây lá giấp
Tên khoa học: Houttuynia cordata Thunb., thuộc họ Lá
giấp (Saururaceae).
Mô tả: Cây thảo
cao 15-50cm; thân màu lục hoặc tím đỏ. Lá mọc so le, hình tim, có bẹ, khi vò ra
có mùi tanh như mùi cá. Cụm hoa hình bông bao bởi 4 lá bắc màu trắng, trong chứa
nhiều hoa nhỏ màu vàng nhạt. Quả nang mở ở đỉnh, hạt hình trái xoan, nhẵn. Mùa
hoa tháng 5-8, quả tháng 7-10.
Bộ phận dùng: Toàn
cây (Herba Houttuyniae), thường gọi
là Ngư tinh thảo.
Phân bố và thu hái:
Loài của lục địa châu Á, phân bố từ Ấn Độ qua Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan,
các nước Đông Dương. Ở nước ta, Diếp cá mọc hoang ở chỗ ẩm ướt. Thường được trồng
làm rau ăn. Thu hái cành lá quanh năm, thường dùng tươi. Có thể phơi hay sấy
khô để dùng dần.
Thành phần hoá học:
Thành phần tính theo g% như sau: Nước 91,5; protid 2,9; glucid 2,7, lipit 0,5,
cellulose 1,8, dẫn xuất không protein 2,2, khoáng toàn phần 1,1 và theo mg%:
calcium 0,3, kali 0,1, caroten 1,26, vitamin C 68. Trong cây có tinh dầu mà
thành phần chủ yếu là methylnonylketon, decanonylacetaldehyde và một ít
alcaloid là cordalin, một hợp chất sterol v.v... Trong lá có quercitrin (0,2%);
trong hoa và quả có isoquercitrin.
Tính vị, tác dụng:
Diếp cá có vị cay chua, mùi tanh, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, lợi
tiểu tiêu thũng, sát trùng; còn có tác dụng ức chế thần kinh và chống viêm
loét. Người ta đã biết là cordalin có tác dụng kích thích gây phồng, quercitrin
có tác dụng lợi tiểu mạnh.
Công dụng, chỉ định
và phối hợp: Diếp cá là loại rau rất quen thuộc trong các bữa ăn hàng ngày
của các gia đình Việt Nam, nhất là các tỉnh phía Nam. Thường dùng làm rau ăn sống,
làm gia vị cùng các loại rau khác. Diếp cá cũng được sử dụng làm thuốc trị: 1.
Táo bón, lòi dom; 2. Trẻ em lên sởi, mày đay; 3. Viêm vú, viêm mô tế bào, viêm
tai giữa; 4. Mắt đau nhặm đỏ, hoặc nhiễm trùng gây mủ xanh; 5. Viêm mủ màng phổi;
6. Viêm ruột, lỵ. 7. Viêm nhiễm đường tiết niệu, viêm thận phù thũng; 8. Phụ nữ
kinh nguyệt không đều. Còn dùng chữa sốt rét, sài giật trẻ em, đau răng, trâu
bò bị rắn cắn. Liều dùng 6-12g khô, hoặc 20-40g tươi dạng thuốc sắc hoặc giã
nát lấy nước uống. Dùng ngoài lấy lá tươi giã nhỏ đắp.
Ở Thái Lan, người
ta dùng lá tươi để trị bệnh hoa liễu và trị các bệnh ngoài da. Toàn cây được
dùng làm thuốc lợi tiểu sát khuẩn đường tiết niệu sinh dục.
Ở Trung Quốc người
ta cũng sử dụng Diếp cá trong các trường hợp:
- Viêm mủ màng phổi, dùng 30g lá Diếp cá, 15 g rễ Cát cánh,
sắc lấy nước uống.
- Thử nghiệm điều trị ung thư phổi, dùng Diếp cá 18g, hạt
Đông quỳ 30g, rễ Thổ phục linh 30g, Cỏ nhọ nồi và Dương xỉ mộc, mỗi vị 18g và rễ
Cam thảo bắc 5g, sắc nước uống.
- Cây tươi dùng giã đắp ngoài chữa dị ứng mẩn ngứa mày đay.
Bài thuốc:
1. Viêm tuyến sữa:
Lá diếp cá, lá Cải trời, mỗi vị 30g giã nát, chế nước sôi vào vắt lấy nước cốt
uống nóng; bã trộn với giấm, đắp rịt.
2. Kinh nguyệt không
đều, dùng lá Diếp cá vò nát, thêm nước uống.
3. Đau mắt nhặm đỏ,
đau mắt do trực trùng mủ xanh, dùng lá Diếp cá tươi giã nát, trộn với lòng
trắng trứng gà để đắp lên mí mắt khi đi ngủ.
4. Bệnh trĩ đau nhức,
dùng lá Diếp cá nấu nước xông, ngâm rửa lúc còn nóng, còn bã dùng đắp vào chỗ
đau. Cũng dùng Diếp cá uống tươi hoặc sắc uống liên tục trong ba tháng.
5. Bệnh sởi, lấy
30 lá bánh tẻ cây Diếp cá, rửa sạch (có thể sao qua) sắc nước đặc để nguội uống,
ngày làm vài lần để tiệt nọc và không tái phát.
6. Đái buốt, đái dắt,
dùng rau Diếp cá, Rau má tươi, mỗi thứ 50g, lá Mã đề rửa rạch vò với nước sôi để
nguội, gạn trong uống.
7. Viêm phổi, viêm
ruột, kiết lỵ, viêm thận phù thũng dùng lá Diếp cá 50g sắc uống.
