KẸN
Tên khác:
Mắc ken, Mạy kho,
Mã dẻ, Kẹn trung quốc, Sa la tử.
Tên khoa học:
Aesculus chinensis Bunge; thuộc họ Kẹn (Hippocastanaceae).
Đặc điểm thực vật (Mô tả):
Cây gỗ tới 25m, cành có nhiều lỗ bì, chồi có vẩy. Lá kép chân vịt, mọc đối, có
cuống dài khoảng 25cm; lá chét 6-7, thuôn ngọn giáo nhọn, thót lại ở gốc; có
mũi nhọn, hơi có răng, dài 9-16cm, rộng 3-5,5cm, dai, nhẵn. Hoa trắng, thành
chuỳ dạng tháp mọc đứng hơi vượt quá lá. Quả nang 1-3 ô, mỗi ô một hạt không nội
nhũ, rốn hạt rất rộng, vỏ hạt dai, lá mầm dày. Cây ra hoa tháng 5-7, quả tháng
8-9.
Bộ phận dùng:
Hạt (Semen
Aesculi); thường gọi là Sa la tử. Vỏ giữa thân cây cũng được
dùng.
Phân bố sinh thái:
Phổ biến
trong các chỗ ẩm ở chân núi đá vôi các tỉnh Cao bằng, Lạng sơn, Bắc thái, Hoà
bình, Thanh hoá. Cũng được trồng làm cây cảnh. Còn phân bố ở Lào, Trung quốc.
Thành phần hoá học:
Có chất
dầu có màu và chua, có hàm lượng chất béo là 27-30%. Khô dầu chứa 36% tinh bột.
Hạt còn chứa các saponosid triterpen làm cho nó chát và đắng; chất chính là
aescin; còn có acid oleic.
Tính vị, tác dụng:
Hạt có vị
ngọt, tính ấm, có tác dụng lý khí khoan trung, hòa vị chỉ thống. Vỏ có tác dụng
sát trùng, an thần, giảm đau. Nhân dân thường dùng vỏ để duốc cá do thành phần
sapoinin trong đó.
Công dụng:
Vỏ thường được
dùng trị bệnh lỵ, đau đầu và kích thích tiêu hoá. Hạt được dùng chữa ngực bụng
oi bức, bụng dạ đau đớn. Hạt cũng được dùng để ép dầu; dầu này có thể dùng làm
xà phòng cứng.
