BA GẠC PHÚ THỌ
Tên đồng nghĩa:
Rauvolfia stukhmannii K. Schum.Tên khác:
Ba gạc bốn lá, bầu giác.Mô tả:
Cây nhỏ, cao 4 - 8 m, thường gặp dưới dạng
cây bụi cao 3 - 4m, phân nhánh nhiều. Thân cành màu nâu bạc, có nốt sần và vết
sẹo của lá. Lá mọc vòng 3 - 5 cái, phần nhiều là 4, hình mũi mác đến bầu dục, đầu
nhọn, có thể dài đến 20 cm, rộng 7 cm.
Cụm hoa mọc ở kẽ lá và đầu cành thành xim hai
ngả hình tán; hoa nhỏ, nhiều, màu trắng lục; đài hình chén nhẵn; cánh hoa xoăn,
ống tràng phình ở hai đầu; nhị đính ở họng tràng; bầu 2 ô, vòi nhụy có lông ở đáy.
Quả hạch, riêng lẻ hoặc đôi một rời nhau,
hình trứng hoặc hơi tròn, khi chín màu đỏ da cam; hạl dẹt, cong, có khía. Toàn
cây có nhựa mủ.
Mùa hoa: tháng 7 - 8; mùa quả: tháng 9-11.
Phân bố, sinh thái:
Ba gạc Phú Thọ có nguồn gốc hoang dại ở châu
Phi, loài này cùng với ba gạc hoa đỏ là nguồn cung cấp nguyên liệu ba gạc chủ yếu
của thế giới, để chiết xuất hoạt chất làm thuốc chữa cao huyết áp.
Ba gạc Phú Thọ được phát hiện đầu tiên ở Việt
Nam năm 1959 tại vùng Phú Hộ thuộc huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ hiện nay. Tuy
nhiên, cho đến nay vẫn chưa xác định được cụ thể về xuất xứ của cây này là vốn
mọc tự nhiên hay đo người Pháp đưa vào trồng tại Trại cây nhiệt đới Phú Hộ trước
đây, sau trở nên hoang dại hoá.
Đó là một cây bụi lớn, ưa ẩm, ưa sáng. Cây
còn nhỏ có thể hơi chịu bóng. Do khả năng tái sinh cây chồi tốt, nên phần lớn các
cá thể còn sót lại ở vùng Phú Hộ hiện nay (tổng số 56 cây - điều tra năm 1997)
là cây chồi, đã bị chặt đốn nhiều lần. Cây sinh trưởng phát triển tốt trong điều
kiện khí hậu và đất đồi vùng trung du. Những cây trồng lưu giữ tại vườn thuốc
ngoại thành Hà Nội (Viện Dược liệu) đã được trên 30 năm, vẫn ra hoa quả đều
hàng năm.
Do số lượng cá thể hiện còn sót lại trong tự
nhiên ít, nên ba gạc Phú Thọ cũng được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam để bảo vệ.
Cách trồng:
Ba gạc Phú Thọ không kén đất, có khả nàng chịu
hạn, chịu bóng, ít sâu bệnh.
Ba gạc Phú Thọ mới được phát hiện vào năm
1959. Năm 1979 - 1980, Trạm Dược liệu Vĩnh Phú và sau đó là Viện Dược liệu đã
tiến hành nghiên cứu về kỹ thuật trồng trọt.
Cây có thể trồng xen với nhiều loại cây, trên
nhiều loại đất; từ đất đồi, đất bạc màu ở các tỉnh trung du đến đất thịt ở các
tỉnh đồng bằng, tuy hàm lượng alkaloid và năng suất có khác nhau.
Ba gạc Phú Thọ chủ yếu được nhân giống bằng hạt.
Hạt chín và thu vào tháng 9-10 cần xát bỏ vỏ ngoài, đem gieo ngay hoặc phơi
khô, bảo quản để gieo vào tháng 2-3 năm sau. Kinh nghiệm nhiều nơi cho thấy, hạt
tươi nảy mầm tốt hơn hạt khô. Hạt khô cần được xử lý bằng cách ngâm trong dung
dịch acid sulfuric 0,5% ưong 6 - 8 giờ rồi rửa sạch trước khi gieo.
Đất vườn ươm cần được cày bừa kỹ, lên thành
luống cao 20 - 25cm, rộng 0,8 - 1m. Hạt có thể gieo vãi hoặc theo rạch, hạt nọ
cách hạt kia 7 - 10cm. Gieo xong rắc một lớp đất nhỏ dày 1 - 2 cm rồi dùng rơm,
rạ hoặc cỏ khô phủ lên, sau đó tưới giữ ẩm. Hạt sẽ nảy mầm sau 15-20 ngày. Khi
cây được 5 - 6 đôi lá thật thì đánh đi trồng. Nếu gieo vào tháng 8 - 9 thì đánh
trồng vào tháng 2 - 3 năm sau, nếu gieo vào tháng 2 - 3 thì đánh trồng vào
tháng 8 - 9 cùng năm.
Ruộng sản xuất nếu là đồi, gò có thể lên luống
theo đường đồng mức hoặc trồng thành vạt, nếu là đồng bằng thì lên luống cao 25
- 30 cm, rộng 1 - 1,2m để trồng với khoảng cách 35 x 40 cm hoặc 40 x 50 cm. Nếu
trồng một vài cây làm mẫu thì cần trồng thưa từ 2 - 3 mét một cây.
Sau khi làm đất, ruộng cần được bón phân lót.
Trung bình thường dùng từ 10 đến 15 tấn phân chuồng, 150 đến 200 kg supe lân,
75 đến 100 kg kali cho 1 ha. Phân được trộn đều với đất trước khi lên luống.
Hàng năm có thể dùng thêm 180 - 270 kg urê, chia làm 2-3 lần để bón thúc cho
cây vào các tháng 3, 6, 9. Ngoài ra, còn có thể tưới thêm nước giải, nước phân
chuồng. Ba gạc Phú Thọ ít bị sâu bệnh, thỉnh thoảng có rệp sáp, rệp đen hại lá
và ngọn câv.
Rễ ba gạc Phú Thọ được thu vào tháng 6 - 7
lúc cây đang ra nụ hoặc tháng 11-12 khi cây tàn lụi, Cây trồng sau 18-24 tháng
là có thể thu hoạch. Rễ to cần bóc lấy vỏ khi còn tươi, rễ nhỏ để nguyên, phơi
khô. Năng suất trung bình đạt 300 - 400kg vỏ rễ khô/ha.
Bộ phận dùng:
Vỏ rễ ba gạc Phú Thọ phơi trong râm hay sấy
khô (Dược điển Việt Nam II, tập 3). Rễ có kích thước lớn hơn ba gạc hoa đỏ (4 -
5 đến 9 cm) mặt ngoài vàng nâu, khía dọc.
Thành phần hóa học:
Chủ yếu là alkaloid tập trung ở rễ và lá. Ở rễ,
hàm lượng alkaloid toàn phần là 1 - 1,5%, tập trung 90% ở vỏ rễ. Cây trồng ở Việt
Nam có vỏ rễ chứa 3,28 - 5,66% alkaloiđ toàn phần. Rễ chứa reserpin (0,2%), ajmalin,
reserpilin và một số alkaloid đặc biệt thuộc các nhóm yohimbin (sederin) và
heteroyohimbin (raumitorin = methoxy-10-ajmalicin, rauvanin là đồng phân của
reserpin, alstonin là đồng phân của serpentin). vỏ rễ là nguyên liệu để chiết
xuất reserpin, ajmalin, reserpilin.
Lá chứa 1% alkaloid là dẫn chất của
heteroyohimbin và oxindol tương ứng (rauvocin, rauvocinin). Ngoài ra, lá còn chứa
các hợp chấl flavonoid dưới dạng heterosid của kaempferol.
Từ loài cây ba gạc này, đã chiết xuất được
0,05 % reserpin và ajmalin.
Tác dụng dược lý:
Dạng chiết từ ba gạc Phú Thọ trên chó gây mê
thực nghiệm có tác dụng hạ huyết áp, đồng thời tăng cường hoạt động tiêu hóa
(Raymond - Hamet).
Cao chiết từ ba gạc Phú Thọ đã lấy hết
reserpin vẫn còn tác dụng hạ huyết áp trên súc vật thí nghiệm cũng như trên bệnh
nhân tăng huyết áp (J. La Barre).
Ở Việt Nam, cao chiết từ vỏ rễ và rễ nhỏ của
ba gạc Phú Thọ đã được chứng minh có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt, kéo dài trên
mèo và chuột cống trắng. Tác dụng hạ huyết áp xuất hiện cả trên súc vật có huyết
áp bình thường và súc vật gây cao huyết áp thực nghiệm. Với liều dùng 20 mg/kg
cao ba gạc Phú Thọ có tác dụng hạ huyết áp tương đương với liều 7mg/kg của
reserpin. Trên chuột nhắt trắng bằng đường uống LD50 của cao ba gạc
Phú Thọ là 977,2 mg/kg (P.D. Mai).
Công dụng:
Ở Việt Nam, viên Rauvomin được điều chế từ
cao ba gạc Phú Thọ đã được điều trị thử nghiệm chống tăng huyết áp trên lâm
sàng, thuốc có tác dụng hạ huyết áp tốt, đặc biệt đối với những bệnh nhân tăng
huyết áp vừa và nhẹ.
Ở Trung Phi và Tây Phi, ba gạc Phú Thọ đựơc
dùng làm nguyên liệu để chiết xuất alkaloid do có hàm lượng alkaloid cao
(PROSEA 1999)
Post a Comment