ÁC TI SÔ
Tên khoa học:
Cynara scolymus L.; Họ Cúc (Asteraceae).
Tên đồng nghĩa:
Cynara cardunculus L. var. scolymus
Tên nước ngoài:
Artichoke,
globe artichoke (Anh); artichaut (Pháp).
Đặc điểm thực vật (Mô tả):
Cây thảo lớn, sống hai nàm hoặc lâu năm, cao
1 - 1,2 m, có thể đến 2 m. Thân ngắn, thẳng và cứng, có khía dọc, phủ lông trắng
như bông. Lá to, dài, mọc so le, phiến lá xẻ thùy sâu và có răng không đều, mặt
trên xanh lục, mặt dưới có lông trắng; cuống lá to và ngắn.
Cụm hoa to mọc ở ngọn thân thành đầu màu đỏ tím
hoặc tím lơ nhạt; lá bắc ngoài của cụm hoa rộng, dày và nhọn, đế cụm hoa nạc,
phủ đầy lông tơ, mang toàn hoa hình ống.
Quả nhẵn bóng, màu nâu sẫm, có mào lông trắng.
Phân bố, sinh thái:
Chi
Cynara L. có khoảng 12 loài, phân bố chủ yếu ở vùng Địa Trung Hải. Ác ti
sô có thể là một dạng được thuần hóa từ một loài mọc hoang dại ở những vùng đồi
khô Địa Trung Hải, sau được trồng nhiều ở Italia, Pháp, Tây Ban Nha và Bắc Phi để
lấy cụm hoa non (bao gồm đế hoa, các lá bắc và hoa) làm rau ăn. Cây được người
Pháp mang vào Việt Nam từ thế kỷ 19, lúc đầu trồng ở Sa Pa sau lan ra một vài nơi
khác. Hiện nay cây được trồng nhiều nhất ở Đà Lạt (Lâm Đồng) và Sa Pa (Lao
Cai), tổng diện tích lên tới vài trăm hecta.
Ác
ti sô là loại cây thảo sống nhiều năm. Cây ưa sáng và ưa ẩm. Qua thực tế nhiều năm
trồng ở Việt Nam cho thấy, ác ti sô sinh trưởng phát triển tốt nhất ở một sô' vùng
núi cao như Sa Pa, Đà Lạt nơi có khí hậu ẩm mát. Cây trồng ở đây có thể cao tới
hơn 1,5 m, ra hoa và kết hạt tốt. Trong khi đó, cây trổng ở vùng ngoại thành Hà Nội và một vài nơi khác sinh trưởng
kém hơn.
Cách trồng:
Ác
ti sô ưa khí hậu lạnh mát quanh năm. Nhiệt độ thích hợp khoảng 15 – 18oC.
Ở Việt Nam, thường trồng ở độ cao 1000 - 1500 m so với mặt biển, ở độ cao này,
cây có thể sống nhiều năm, vừa cung cấp giống, vừa sản xuất dược liệu, ở đồng bằng
và trung du Bắc Bộ, có thể trồng ác ti sô vào vụ đông xuân và chỉ để lấy dược
liệu. Ác li sô là cây sinh trưởng mạnh, cho nên cần chọn đất dày màu, thoát nước
và bón nhiều phân.
Ác
ti sô có thể nhân giống bằng hạt, bằng mầm nhánh hoặc bầng nuôi cấy mô. Ở miền
núi phía bắc, có thể gieo hạt vào tháng 1, 2 hoặc tháng 9, 10. Ở đồng bằng và
trung du Bắc Bộ, nên gieo vào đầu tháng 10. Thời gian ở vườn uơm là 45 - 50
ngày. Còn có thể tách mầm nhánh hoặc sản xuất cây con từ đốt thân, đỉnh chồi hoặc
đỉnh sinh trưởng để trồng. Từ đỉnh sinh trưởng có thể lạo được cây con sạch virus.
Sau
khi làm đất nhỏ, lên luống cao 20 - 25 cm, mặt luống rộng 40 cm, bổ hốc cách
nhau 70 - 80 cm thành một hàng giữa luống. Dùng 10 - 15 tấn phân chuồng mục để
bón lót cho 1ha, thúc bằng nước phán chuồng hoặc phân đạm 2 - 3 lần tùy tình
hình sinh trưởng của cây. Tưới thúc lần thứ nhất 15 ngày sau khi trồng, lần thứ
hai cách lần trước khoảng 20 ngày. Nếu tưới thúc bằng đạm thì dùng 80 - 100 kg
urê/ha pha thành dung dịch 2%, tưới vào lúc sáng sớm hoặc chiều mát. Cần làm cỏ
vun xới kết hợp khi tưới thúc, về sau, mỗi tháng làm cỏ vun xới một lần cho đến
khi câv giao tán.
Ở
đồng bằng và trung du Bắc Bộ, có thể ngừng chăm sóc vào đầu tháng 2. Thường thu
hái một lần vào tháng 4 - 5 tùy tình hình thời tiết, cắt toàn bộ thân lá hoặc
có thể dùng cả rễ làm thuốc. Dùng hơi nước sôi có áp lực cao để xử lý nhanh
thân lá, sau dó phơi hoặc sấy khô. Năng suất lá khô 1,5-2 tấn/ha,
Ở
miền núi, trồng ác ti sô một lần có thể thu hoạch trong 2 - 3 năm, cây vừa ra
hoa quả, vừa đẻ nhánh xung quanh gốc. Cây mẹ lụi đi, cây nhánh lại tiếp tục
phát triển. Sau khi trồng 3 tháng, có thể bắt đầu dùng dao sắc để tỉa lấy lá.
Tùy khả nãng chăm sóc, mỗi nãm có thể thu hái 2 - 3 lần. Sau mỗi lần thu hái, cần
bón thúc, làm cỏ và vun xới.
Bộ phận dùng:
Lá
ác ti sô thu hái vào năm thứ nhất của thời kỳ sinh trưởng. Có tài liệu cho biết
là nên thu hái lá còn non vào lúc câv chưa ra hoa.
Ở
Đà Lạt, nhân dân thu hái lá vào thời kỳ trước tết âm lịch một tháng.
Dược
điển Việt Nam III, quy định dùng lá đã phơi hoặc sấy khô.
Rễ
và thân cũng được dùng làm thuốc.
Thành phần hóa học
Lá
ác ti sô chứa:
1.
Acid hữu cơ bao gồm:
-
Acid phenol: Cynarin (acid 1 - 3 dicafeyl quinic) và các sản phẩm của sự ihủy
phân (acid cafeic, acid clorogenic, acid neo clorogenic).
-
Acid alcol: acid hydroxymethylacrilic, acid malic, acid lactic, acid fumaric...
-
Acid khác: acid succinic
2. Hợp chất
flavonoid (dẫn chất của luteolin) bao gồm cynarosid (luteolin-7-D-glucopyranosid),
scolymosid (luteolin -7- rutinosid) và cynarotriosid (luteolin-7-rutinosid-3'-
glucosid).
3. Thành phần
khác:
- Cynaropicrin
là chất có vị đắng thuộc nhóm guaianolid.
- Enzym:
oxidase, peroxidase, oxigenase, catalase. Các enzym hoạt động mạnh ở pH 4 - 7,6
và đẻ phá hủy hoạt chất trong quá trình phơi, sấy, chế biến.
- Nhiều chất
vô cơ.
Hoạt chất là
cynarin, các flavonoid, các acid cafeic và clorogenic có tác dụng hợp đồng với
cyrarin.
Dược điển
Rumani VIII quy định dược liệu phải chứa trên 1% polyphenol toàn phần và 0,2% hợp
chất flavonoid.
Theo R. Paris
(1971), hoạt chất (polyphenol) tập Irung ở lá, có nhiều chất ở phiến lá (7 - 20
g/kg) (tính theo nguyên liệu tươi), rồi đến hoa, đế hoa, rễ, cuống lá.
Theo Đặng Hồng
Vân và cộng sự (1981), lá ác ti sô Đà Lạt chứa nhiều chất nhất: 1,23% polyphenol,
0,4% hợp chất flavonoid, sau đó đến thân và rễ.
Gân lá chứa
ít hoạt chất, đồng thời lại chiếm khối lượng lớn của lá, nên cần được loại bỏ
trước khi chế biến.
Theo
Nichiforesco và Coucou (1966), lá non chưa nhiều hoạt chất gấp 2 lần lá mọc
thành hoa thị ở dưới gốc.
Trong khi chế
biến, nếu phơi sấy ở 20 - 25°c, thời gian làm khô kéo dài, các dẫn xuất
polyphenol giảm mất 40%.
Nếu sấy ở
60°C, các dẫn xuất polyphenol giảm mất 80%.
Nếu sấy ở 8OoC
hoặc 120°C, lá chỉ còn vết cynarin.
Để bảo vệ hoạt
chất, lá cần được loại bỏ gân, rửa sạch và ổn định bằng nhiệt ẩm (hấp ở nỗi hơi
nước hoặc cồn trong thời gian ngắn (5 phút nếu dùng nồi hơi cồn), rồi phơi hoặc
sấy khô.
Để ức chế
enzym, có thể ngâm lá vào dung dịch acid citric 1% (pH3).
Hoa chứa
taraxasterol và faradiol. Hai chất này thí nghiệm trên chuột nhắt có tác dụng ức
chế viêm mạnh do chất 12-O-tetradecanoyl phorbol-13 acetat gây ra (CA 125;
185.120c, 1996).
Tác dụng dược lý:
1. Dung dịch
ác ti sô tiêm tĩnh mạnh gâv tăng mạnh lượng mật bài tiết.
2. Ác ti sô
cho uống và tiêm đều có tác dụng làm tăng lượng nước tiểu và lượng urê trong nước
tiểu, làm giảm hằng số Ambard, giảm nồng độ cholesterol máu và urê máu. Tuv
nhiên lúc mới uống, có khi urê máu tăng lên, do ác ti sô làm tàng sự tạo urê
trong máu.
3. Ác ti sô
không gây độc.
Công dụng:
Cụm hoa được
dùng trong chế độ ăn kiêng của bệnh nhân đái tháo đường vì nó chỉ chứa lượng nhỏ
tinh bội, phần carbon hydrat gồm phần lớn là inulin.
1. Lá ác ti
sô vị đắng, có tác dụng lợi tiểu và được dùng trong điều trị bệnh phù và thấp
khớp.
2. Ngoài việc
dùng đế hoa và lá bắc để ăn, ác ti sô dược dùng làm thuốc thông tiểu tiện,
thông mật chữa các bệnh suy gan, thận, viêm thận cấp và mạn, sưng khớp xương.
Thuốc có tác dụng nhuận tràng và lọc máu nhẹ đối vối trẻ em. Dạng dùng là lá
tươi hoàc khô, đem sắc (5 - 10%), hoặc nấu cao lỏng, với liều 2 – 10g lá khô một
ngàv. Có khi chế thành cao mềm hav cao khô để bào chế thuốc viên, thuốc tiêm dưới
da hay tĩnh mạch. Có thể chế thành dạng cao lỏng đặc biệt dùng dưới hình thức
giọt.
3. Người ta
còn dùng thân và rễ ác ti sô thái mỏng, phơi khô, công dụng như lá.
Xí nghiệp
Liên hiệp Dược tỉnh Lâm Đồng dã bào chế viên bao Cynaraphytol. Mỗi viên chứa
0,2g hoạt chất toàn phần lá tươi ác ti sô tương đương với 20 mg cynarin. Liều
dùng cho người lớn là 2 - 4 viên trước bữa ăn. Trẻ em: 1/4 - 1/2 liều người lớn,
tùy theo tuổi. Ngày uống 2 lần.
Xí nghiệp Dược
phẩm trung ương 26 ở thành phố Hồ Chí Minh đã sản xuất trà ác ti sô túi lọc từ
thân, rổ và hoa của cày ác ti sô với tv lệ các thành phần như sau:
Thân ác ti
sô 40%; Rễ 40%; Hoa 20%. Hương liệu
thiên nhiên vừa đủ
Mỗi túi chứa
2g trà, số lượng túi trà uống mỗi lần trong ngày không hạn chế. Thuốc không độc.
