SƠ LƯỢC VỀ CÂY DƯỢC LIỆU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐẶC ĐIỂM CHUNG

SƠ LƯỢC VỀ CÂY DƯỢC LIỆU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐẶC ĐIỂM CHUNG

1. Khái niệm về cây dược liệu

Cây dược liệu là những loài thực vật có tác dụng dùng để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng. Việc dùng thuốc trong nhân dân ta đã có từ lâu đời. Từ thời nguyên thuỷ, tổ tiên chúng ta trong lúc tìm kiếm thức ăn, có khi ăn phải chất độc phát sinh nôn mửa hoặc rối loạn tiêu hoá, hoặc hôn mê có khi chết ngư ời, do đó cần có nhận thức phân biệt được loại nào ăn đư ợc, loại nào có độc không ăn được.

Kinh nghiệm dần dần tích lũy, không những giúp cho loài người biết lợi dụng tính chất của cây cỏ để làm thức ăn mà còn dùng để dùng làm thuốc chữa bệnh, hay dùng những vị có chất độc để chế tên thuốc độc dùng trong săn bắn hay trong lúc tự vệ chống ngoại xâm. Lịch sử nước ta cho biết ngay từ khi lập nước nhân dân ta đã biết chế tạo và sử dụng tên độc để chống lại kẻ thù.

Như vậy, việc phát minh ra thuốc đã có từ thời thượng cổ, trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên, tìm tòi thức ăn mà có được. Nguồn gốc tìm ra thức ăn, thuốc và cây có chất độc chỉ là một. Về sau dần dần con ngư ời mới biết tổng kết và đặt ra lý luận. Hiện nay đi sâu và tìm hiểu những kinh nghiệm trong nhân dân Việt Nam cũng như nhiều dân tộc khác trên thế giới, con ngư ời đã sử dụng hàng vạn loài thực vật để làm thuốc. Trong quá trình chữa bệnh bằng kinh nghiệm và hiểu biết của con người, đến ngày nay đã hình thành các khuynh hướng khác nhau, chúng ta có thể phân biệt hai loại ngư ời làm thuốc. Một loại chỉ có kinh nghiệm chữ a bệnh, không biết hoặc ít biết lý luận. Kinh nghiệm đó cứ cha truyền con nối mà tồn tại, mà phát huy. Những người có khuynh hướng này chiếm chủ yếu tại các vùng dân tộc ít người. Khuynh hướng thứ hai là những người có kinh nghiệm và có thêm phần lí luận, những ngư ời này chiếm chủ yếu ở thành thị và những người có cơ sở lí luận cho rằng vị Thần Nông là người phát minh ra thuốc. Truyền thuyết kể rằng: “Một ngày ông nếm 100 loài cây cỏ để tìm thuốc, ông đã gặp phải rất nhiều loài cây có độc nên có khi một ngày ngộ độc đến 70 lần”, rồi soạn ra sách thuốc đầu tiên gọi là “Thần Nông bản thảo”. Trong bộ này có ghi chép tất cả 365 vị thuốc và là bộ sách thuốc cổ nhất Đông Y (chừng 4000 năm nay).

2. Cơ sở lý luận dùng cây dư ợc liệu làm thuốc

2.1. Cơ sở lý luậ n trong Đông y

Chúng ta biết rằng hiện nay trong giới Đông y có những người chỉ biết một số đ ơn thuốc gia truyền kinh nghiệm, nhưng lại có rất nhiều người trong khi điều trị tìm thuốc, chế thuốc đều hay vận dụng những cơ sở lí luận rất đặc biệt của Đông y.

Lý luận đó đúng sai thế nào, dần dần khoa học sẽ xác minh. Chỉ biết rằng hiện nay những nhà đông y đã vận dụng lí luận ấy để chữa khỏi cho một số bệnh và phát hiện một số thuốc mới. Cho nên chúng ta nên tìm hiẻu tiếng nói của những nhà Đông y để gần gũi và học tập họ; để trên cơ sở những kinh nghiệm của họ chúng ta thừa kế và phát huy theo khoa học hiện đại.

Điều đáng chú ý là cơ sở lí luận của Đông y đã có từ lâu mà không thay đổi cho nên có điều còn đúng, có điều đã sai. Vì vậy phải đánh giá một cách khách quan các lí luận đó, không nên cái gì cũng cho là sai cả hay đúng cả.

Những nhà Đông y coi người và hoàn cảnh là một khối thống nhất. Con người chẳng qua cũng là cơ năng của trời đất thu nhỏ lại. Cơ sở lí luận của Đông y dựa vào quan điểm vũ trụ chung trong triết học Á Đông thời xưa. Quan niệm về vũ trụ này bao gồm nhiều ngành khoa học khác như khí tượng, tử vi, địa lý v.v...

Theo quan điểm này vũ trụ từ khi mới sinh ra là một khối rất lớn gọi là thái cực: thái cực biến hoá sinh ra hai nghi (lưỡng nghi) là âm và dương. Âm dương kết hợp với nhau để sinh ra 5 hành là kim, mộc, thuỷ, hoả và thổ, đó là những thực thể luôn tồn tại trên

Trái đất và có liên quan mật thiết với con người, chúng chi phối con người hoặc bị con người chi phối.

Ngũ hành sẽ lại kết hợp với nhau để tạo ra 3 lực lượng bao trùm vũ trụ (tam tài) thiên, địa, nhân. Trong mỗi lực lượng này lại có sự kết hợp chặt chẽ và cân bằng giữa âm dương, ngũ hành. Nếu thiếu sự cân bằng giữa âm và dương trong mỗi lực lượng hoặc thiếu sự cân bằng giữa 3 lực lượng đó người ta sẽ mắc bệnh. Việc điều trị bệnh tật chẳng qua là thiết lập lại sự cân bằng âm dương trong con ngư ời, giữa con người và trời đất.

2.1.1. Thuyết âm dương

Căn cứ nhận xét lâu đời về tự nhiên, người xưa đã nhận xét thấy sự biến hoá không ngừng của sự vật: Thái cực sinh lưỡng nghi, lưỡng nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái. Lưỡng nghi là âm và dương; tứ tượng là thái âm, thái dương, thiếu âm và thiếu dương. Bát quái là càn, khảm, cấn, chấn, tốn, ly, khôn và đoài. Người ta còn nhận thấy rằng cơ cấu của sự biến hoá không ngừng đó là ức chế lẫn nhau, nương tựa lẫn nhau và thúc đẩy lẫn nhau.

Để biểu thị sự biến hoá không ngừng và quy luật của sự biến hoá đó người xưa đặt ra thuyết âm d ơng. Âm dương không phải là một thứ vật chất cụ thể nào, mà là thuộc tính mâu thuẫn nằm trong tất cả mọi sự vật. Nó giải thích hiện tượng mâu thuẫn chi phối mọi sự biến hoá và phát triển của sự vật.

Nói chung, những cái gì có tính cách hoạt động, hưng phấn, tỏ rõ, hướng lên, tiến lên, hữu hình, nóng nực, sáng chói, tích cực đều thuộc dương. Những cái gì trầm tĩnh, ức chế, mờ tối, ở trong, hướng xuống, lùi lại, vô hình, lạnh lẽo, đen tối, nhu nhược, tiêu cực đều thuộc âm. Từ những cái to lớn như trời, đất, mặt trời, mặt trăng đến cái nhỏ như con sâu con bọ, cây cỏ... đều được quy vào âm dương.

Âm dương tuy bao hàm ý nghĩa đối lập, mâu thuẫn nhưng còn bao hàm cả ý nghĩa nguồn gốc từ nhau mà ra, hỗ trợ ức chế nhau mà tồn tại, không thể chỉ có âm hoặc chỉ có dương. Người xưa thường nói âm ở trong để giữ gìn cho dương, dương ở ngoài để giúp cho âm. Hoặc có âm mà không có dương, hay có dương mà không có âm thì tất nhiên một mình âm không thể phát sinh được, một mình dương không thể trưởng thành được. Lại có người nói: trong âm có âm dương, trong dương cũng có âm dương, âm đến cực độ sinh ra dương, dương dến cực độ sinh ra âm tức là hàn đến độ sinh ra nhiệt và ngược lại.

2.1.2. Thuyết ngũ hành.

Thuyết ngũ hành về căn bản cũng là một cách biểu thị luật mâu thuẫn trong thuyết âm dương, nhưng bổ sung vào làm cho thuyết âm dương hoàn bị hơn. Ngũ hành là kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ.

Người xưa cho rằng mọi vật trong vũ trụ đều chỉ có 5 chất đó phối hợp với nhau mà tạo nên.

Theo tính chất thì:

Thuỷ là lỏng, là nước thì đi xuống, thấm xuống.

Hoả là lửa thì bùng cháy, bốc lên.

Mộc là cây, là gỗ thì mọc lên cong hay thẳng.

Kim là kim loại, thuận chiều theo hay đổi thay.

Thổ là đất thì để trồng trọt, gây giống được.

Tinh thần cơ bản của thuyết ngũ hành bao gồm hai phương diện giúp đỡ nhau gọi là tương sinh và chống lại nhau gọi là tương khắc.

Trên cơ sở sinh và khắc lại thêm hiện tượng chế hoá và tương thừa tương vũ biểu thị mọi sự biến hoá phức tạp của sự vật.

Luật tương sinh: Tương sinh có nghĩa là giúp đỡ nhau để sinh trưởng. Đem ngũ hành liên hệ với nhau thì thấy năm hành đó quan hệ xúc tiến lẫn nhau. Theo luật tương sinh thì thuỷ sinh mộc, mộc sinh hoả, hoả sinh thổ, thổ sinh kim , kim sinh thuỷ, thuỷ lại sinh mộc và cứ như vậy tiếp diễn mãi, thúc đẩy sự phát triển m ãi không bao giờ ngừng.

Trong luật tương sinh của ngũ hành còn bao hàm ý nghĩa nữa là hành nào cũng có quan hệ về hai phương diện: cái sinh ra nó và cái nó sinh ra tức là quan hệ mẫu tử. Ví dụ như là kim sinh thuỷ thì kim là mẹ của thuỷ, thuỷ lại sinh ra mộc vậy mộc là con của thuỷ.

Trong quan hệ tương sinh lại có quan hệ tương khắc để biểu hiện cái ý thăng bằng, giữ gìn lẫn nhau.

Luật tương khắc: Tương khắc có nghĩa là ức chế và thắng nhau. Trong quy luật tương khắc thì mộc khắc thổ, thổ khắc thuỷ, thuỷ khắc hoả, hoả khắc kim, kim khắc mộc, mộc lại khắc thổ và cứ như vậy tiếp diễn mãi.

Trong tình trạng bình thường, sự tương khắc có tác dụng duy trì sự thăng bằng, nhưng nếu tương khắc thái quá thì lại làm cho sự biến hoá trở ngại khác thường.

Trong tương khắc, mỗi hành lại có hai quan hệ: Giữa cái thắng nó và cái nó thắng.

Ví dụ hành mộc thì nó khắc thổ, nhưng nó lại bị kim khắïc nó.

Hiện tượng tương khắc không tồn tại đơn độc; trong tương khắc đã có ngụ ý tương sinh, do đó vạn vật tồn tại và phát triển.

Luật chế hoá: Chế hoá là ức chế là sinh hoá phối hợp với nhau. Trong chế hoá bao gồm cả hiện tượng tương sinh và tương khắc. Hai hiện tượng này gắn liền với nhau.

Lẽ tạo hoá không thể không có sinh mà cũng không thể không có khắc. Không có sinh thì không có đâu mà nảy nở; không có khắc thì phát triển quá độ sẽ có hại. Cần phải có sinh trong khắc, có khắc trong sinh mới có vận hành liên tục, tương phản, tương thành với nhau.

Qui luật chế hoá ngũ hành là:

Mộc khắc thổ, thổ sinh kim, kim khắc mộc.

Hoả khắc kim, kim sinh thuỷ, thuỷ khắc hoả.

Thổ khắc thuỷ, thuỷ sinh mộc, mộc khắc thổ.

Kim khắc mộc, mộc sinh hoả, hoả khắc kim.

Thuỷ khắc hoả, hoả sinh thổ, thổ khắc thuỷ.

Luật chế hoá là một khâu trọng yếu trong thuyết ngũ hành. Nó biểu thị sự cân bằng tất nhiên phải thấy trong vạn vật. Nếu có hiện tượng sinh khắc thái quá hoặc không đủ thì sẽ xảy ra những sự biến hoá khác thường.

2.2. Cơ sở lý  luận trong Tây y

Khi xét tác dụng của một vị thuốc, khoa học hiện đại căn cứ chủ yếu vào thành phần hoá học của vị thuốc, nghĩa là xem trong vị thuốc có nhữ ng chất gì tác dụng của những chất đó trên cơ thể súc vật và người ra sao.

Hiện nay, người ta biết rằng trong các vị thuốc có những chất có tác dụng chữa bệnh đặc biệt của vị thuốc gọi là hoạt chất. Ngoài ra còn có những chất chung có ở nhiều cây thuốc và vị thuốc khác gọi là những chất độn. Những chất độn không đóng vai trò gì trong việc chữa bệnh. Tuy nhiên có một số chất độn chỉ có ở một số vị thuốc nhất định.

Người ta có thể dựa vào việc tìm chất độn để kết luận đó có phải là vị thuốc kết hợp tương ứng hay không.

Các chất chứa trong vị thuốc có thể chia thành hai nhóm chính: Nhóm chất vô cơ và nhóm chất hữu cơ. Cả hai nhóm này đều gặp ở các vị thuốc động vật hay thực vật. Những thuốc nguồn gốc khoáng vật chủ yếu chỉ chứa các chất thuộc nhóm vô cơ.

Nhữ ng chất vô cơ không nhiều và ít phức tạp. Trái lại, các chất hữu c ơ có nhiều loại, đồng thời tác dụng dược lý cũng rất phức tạp. Chúng ta biết rằng khoa học hiện đại ngày nay chưa phân tích được hết các chất có trong cây hay động vật, do đó nhiều khi cũng chưa giải thích được hết tác dụng của mọi thứ thuốc ông cha ta vẫn dùng.

Việc nghiên cứu và xét tác dụng chữa bệnh của một vị thuốc không dễ dàng, vì trong một vị thuốc nhiều khi chứa nhiều hoạt chất có khi có tác dụng phối hợp, nhưng nhiều khi lại có tác dụng trái ngược hẳn nhau. Thay đổi liều lượng nhiều khi cũng dẫn đến những kết quả khác nhau. Trong Đông y lại dùng nhiều những vị thuốc phối hợp với nhau cho nên không phải một chất tác dụng mà là nhiều chất ở nhiều vị thuốc ảnh hưởng và tác dụng lẫn nhau làm cho việc nghiên cứu đánh giá kết quả điều trị lại càng khó.

Khi kết quả nghiên cứu dư ợc lý phù hợp với kinh nghiệm nhân dân, ta có thể yên tâm sử dụng những thuốc đó. Nhưng khi thí nghiệm một vị thuốc không thấy kết quả, ta chưa thể kết luận vị thuốc đó không có tác dụng trên lâm sàng vì nhiều khi cơ thể không hoàn toàn giống nhau. Cho nên chúng ta phải thấy trước giá trị những nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cần được xác nhận trên lâm sàng, mà những kinh nghiệm chữa bệnh của ông cha ta thì có từ nghìn năm về trước, đã có những kết quả thực tiễn. Ta phải tìm mọi cách để tìm ra cơ sở khoa học hiện đại của chúng.

Như vậy, ta thấy trình bày cơ sở để xét tác dụng của thuốc theo khoa học hiện đại không đơn giản được mà đòi hỏi những tập sách riêng. Tuy nhiên ở dây chúng ta chỉ trình bày sơ lược một sôï kiến thức chung cần thiết để hiểu một số vấn đề trình bày.

3. Đặc điểm của cây dược liệu

3.1. Đa dạng về hình thức sử dụng

Các cây dược liệu được chia làm ba nhóm

* Nhóm cây cỏ được sử dụng trực tiếp để chữa trị bệnh.

Ví dụ: Rau má, gừng, lá lốt, mã đề, kinh giới, tía tô ...

* Nhóm cây cỏ trước sử dụng qua bào chế.

Ví dụ: Cây sinh địa (địa hoàng), sâm, gừng, hà thủ ô, tam thất

* Nhóm cây cỏ làm nguyên liệu chiết xuất các chất có hoạt tính cao.

Ví dụ: Thanh cao hoa vàng, bạc hà, hoa hòe...

3.2 . Đa dạng về chu kỳ sống

+ Cây 1 năm: gừng, ngải cứu, sinh địa...

+ Cây 2 năm: mạch môn, cát cánh, bạch truột, nga truật...

+ Cây lâu năm: Cam, quýt, hồi, sứ, duối, gáo, thông, xoài...

3.3. Đa dạng về dạng cây :

+ Thân thảo mềm yếu: mã đề, lá lốt, ba kích, hà thủ ô, bồ công anh...

+ Thân bụi: đinh lăng, nhân trần, hoàn ngọc...

+ Thân gỗ nhỏ: nhóm Citrus, hoa hòe,...

+ Thân gỗ lớn: hồi, quế, đỗ trọng, long não, canhkina...

3.4. Đa dạng về phân bố:

Cây dược liệu phân bố trên nhiều địa hình

+ Vùng ven biển: dừa cạn, hương phụ...

+ Vùng đồng bằng: bạc hà, hương nhu, bạch chỉ, sâm đại hành...

+ Vùng giáp ranh đồng bằng và trung du: sả, ngưu tất, rau má...

+ Trung du: quế, hồi, sa nhân...

+ Núi cao: sâm, tam thất, đỗ trọng, sinh địa...

3.5. Đa dạng về bộ phậ n sử dụng (phương pháp khai thác, thu hái)

+ Các cây dược liệu khai thác rễ củ: sinh địa, hoài sơn, tam thất, sâm đại hành, trinh nữ, cỏ tranh, ngưu tất...

+ Các cây dược liệu khai thác thân cành: quế, long não,...

+ Khai thác để chưng cất tinh dầu: bạc hà, xuyên tâm liên, thanh cao hoa vàng...

+ Khai thác nụ hoa quả: hoa hòe, hoa hồi, bồ kết...

4. Vai trò và giá trị của cây dược liệu.

Hiện nay theo thống k ê trên thế giới về cây dược liệu ở Châu Âu có tới 1482 cây chữa bệnh, Á nhiệt đới và Nhiệt đới 3650 cây chữa bệnh với nhiều nhóm công dụng khác nhau:

Hiện có khoảng 30% tổng giá trị thuốc chữa bệnh do cây dược liệu cung cấp được khai thác từ trong tự nhiên và được trồng trọt.

Sau khi khảo sát các cây thuốc về nhiều phương diện khác nhau, chúng ta thấy rằng ngay trong phạm vi riêng biệt của ng ành dư ợc, các phư ơng thức sử dụng cũng rất phong phú.

Ngoài việc sử dụng cổ truyền dùng nguyên dạng hay ở dạng bào chế, càng ngày các cây cỏ càng đư ợc sử dụng nhiều để chiết xuất các chất có tác dụng sinh lý hoặc có thể chuyển thành thuốc.

Nói chung việc chiết xuất các cây trong tự nhiên dễ dàng hơn và rẻ tiền hơn việc tổng hợp hoàn toàn các chất đó. Trong nhiều trường hợp, người ta tìm đến các phương pháp bán tổng hợp. Các cây dược liệu có vô số chất tổng hợp mà việc chiết xuất thì mới bắt đầu được đề cập đến. Ngư ời ta chỉ mới bắt đầu hướng việc sản xuất (chọn giống, dùng các chất tiền hoạt chất) ở các thực vật hạ đẳng. Ở các thực vật thượng đẳng chỉ mới được nghiên cứu ở một số ít loài. Mặt khác việc thống kê phân loại hệ thực vật ứng dụng trong y học còn thiếu tính hệ thống, trong tương lai sẽ có nhiều triễn vọng và đem lại hiệu quả cao.

Ngày nay, chúng ta không thể phủ nhận được tầm quan trọng của việc điều trị bằng hoá học nhưng đồng thời chúng ta vẫn phải công nhận rằng việc điều trị bằng cây cỏ theo nghĩa rộng có giá trị gần bằng hoá trị liệu ngay ở những nước được coi là tiên tiến nhất.

Việc điều trị bệnh bằng phư ơng pháp kết hợp đông, tây dưỡng đang được áp dụng ở hầu hết các châu lục, đặc biệt ở các nư ớc Châu Á có hiệu quả rất cao.

BÀI GIẢNG CÂY DƯỢC LIỆU-ThS. Vũ Tuấn Minh