KHOAI NA-Amorphophallus paeoniifolius-thức ăn cho người mỡ máu, đái đường

KHOAI NA

Tên khác:

Khoai nưa, Nưa chuông.

Tên khoa học: 

Amorphophallus paeoniifolius (Dennstedt) Nicolson; thuộc họ Ráy (Araceae).

Tên đồng nghĩa:

Amorphophallus campanulatus Decne.; Amorphophallus campanulatus var. blumei Prain; Amorphophallus campanulatus f. darnleyensis F.M.Bailey; Amorphophallus chatty Andrews; Amorphophallus decurrens (Blanco) Kunth; Amorphophallus dixenii K.Larsen & S.S.Larsen; Amorphophallus dubius Blume; Amorphophallus giganteus Blume ; Amorphophallus gigantiflorus Hayata; Amorphophallus malaccensis Ridl.; Amorphophallus microappendiculatus Engl.; Amorphophallus paeoniifolius var. campanulatus (Decne.) Sivad.; Amorphophallus rex Prain; Amorphophallus rex Prain ex Hook. f.; Amorphophallus sativus Blume; Amorphophallus virosus N.E.Br.; Arum campanulatum Roxb.; Arum decurrens Blanco; Arum phalliferum Oken; Arum rumphii Gaudich. ; Arum rumphii Oken; Candarum hookeri Schott; Candarum roxburghii Schott; Candarum rumphii Schott; Conophallus giganteus Schott ex Miq.; Conophallus sativus (Blume) Schott; Dracontium paeoniifolium Dennst.; Dracontium polyphyllum Dennst.; Dracontium polyphyllum G.Forst.; Hydrosme gigantiflora (Hayata) S.S.Ying; Kunda verrucosa Raf.; Plesmonium nobile Schott; Pythion campanulatum Mart..

Đặc điểm thực vật (Mô tả): 

Cây thảo sống hằng năm có thân củ nằm trong đất; củ hình bán cầu, rộng đến 20cm, mặt dưới lồi mang một số rễ phụ và có những nốt như củ Khoa tây chung quanh có 3-5 mấu lồi; vỏ củ màu nâu, thịt trắng vàng và cứng. Lá mọc sau khi đã có hoa, thường chỉ có một lá có cuống cao tới 1,5m, màu xanh sẫm có đốm bột trắng; phiến chia làm ba nom tựa lá đu đủ. Cụm hoa gồm có một mo to màu đỏ xanh có đốm trắng, mặt trong màu đỏ thẫm, bao lấy một bông mo là một trục mang phần hoa cái ở dưới, phần hoa đực ở trên.

Nưa chuông: Amorphophallus paeoniifolius (Dennstedt) Nicolson (Ảnh Nguyễn Hoàng Hào)

Nưa chuông: Amorphophallus paeoniifolius (Dennstedt) Nicolson

Bộ phận dùng: 

Củ (Rhizoma Amorphophalli Paeoniifolii).

Phân bố sinh thái: 

Loài phân bố ở Ấn độ, Mianma, Trung quốc, Việt Nam, Campuchia, Malaysia, Indonesia và Philippin. Ở nước ta, Khoai na mọc hoang rải rác ở khắp các vùng rừng núi, được bà con nhiều địa phương đem về trồng cũng đã lâu đời ở trong vườn, quanh bờ ao, dọc hàng rào và trên các đồi để làm thức ăn cho người và gia súc, gặp nhiều ở các tỉnh Lạng sơn, Quảng ninh, Bắc Giang, Hoà bình, Hà Nội, Nghệ an, Hà tĩnh, Quảng trị, Thừa Thiên Huế. 

Trồng trọt, chế biến:

Củ Khoai na được trồng chủ yếu để lấy bột. Bột này trắng mịn giống như bột Sắn những có tỷ lệ tinh bột cao hơn nhiều. Dọc nưa cũng ăn được, những phải ngâm nước vo gạo cho hết ngứa rồi có thể dùng nấu canh dấm, muối dưa.

Thành phần hoá học: 

Trong 100g củ có nước 74,8%, protein 1,9%, lipid 0,5%, cellulose 1,6%, dẫn xuất không protein 20,7% và khoáng toàn phần 0,5%. Chất nhày (Glucomannan).

Tính vị, tác dụng: 

Vị cay, tính nóng, có độc. Củ có tác dụng lợi tiêu hoá, bổ dưỡng hồi phục sức khoẻ, lợi trung tiện.

Công dụng, cách dùng, liều dùng: 

Thường trồng lấy bột làm lương thực, lấy toàn cây và cành lá dùng nuôi lợn, lấy cuống lá (bèn) nưa dùng nấu canh dấm hoặc muối dưa ăn. Củ được dùng làm thuốc chữa đờm tích trong phổi sinh suyễn tức, trúng phong bất tỉnh, cấm khẩu, chứng đau nhức, bụng đầy, ngực tức, ăn uống không tiêu. Còn dùng trị sốt rét, trục thai chết. Liều dùng 4-12g. Dùng ngoài lấy củ tán bột hoà với dấm đắp vào trị mụn nhọt sưng tấy.

Ở Thái lan, củ dùng làm thức ăn phụ cho người bị bệnh đái đường.

Ở Ấn độ người ta dùng để chữa trĩ và kiết lỵ. Nếu dùng tươi, nó tác dụng như một chất kích thích và làm long đờm và có thể dùng để trị thấp khớp cấp tính.

Tài liệu tham khảo:

Võ Văn Chi (2013), Từ điển cây thuốc Việt Nam Tập I, Nhà xuất bản Y Học
FOC Vol. 23 Page 24, 30
The Plant List 2013