HUYỀN SÂM
Tên khác:
Nguyên sâm, Hắc sâm, Ô nguyên sâm.
Tên khoa học:
Scrophularia
ningpoensis Hemsl.; thuộc họ Hoa mõm sói (Scrophulariaceae).
Tên đồng nghĩa:
Scrophularia
microdonta Franchet; S. silvestrii
Bonati & Pampanini.
Đặc điểm thực vật (Mô tả):
Cây thảo sống nhiều năm, cao 1,5-2m. Rễ củ
hình trụ dài 5-15cm, đường kính 0,6-3cm, vỏ ngoài màu vàng xám. Thân vuông màu
lục, có rãnh dọc. Lá mọc đối, hình trứng hay hình mác, dài 10-17cm, mép có răng
cưa nhỏ, mặt trên màu lục sẫm, mặt dưới màu lục nhạt, có ít lông nhỏ rải rác. Cụm
hoa là những xim tán họp thành chuỳ to, thưa hoa ở nách lá và ngọn cành, hoa
màu vàng nâu hoặc tím đỏ có 5 lá đài hàn liền nhau, 5 cánh hoa họp thành tràng
hoa hình chén có môi trên dài hơn môi dưới, nhị 4 có 2 cái dài, 2 cái ngắn. Quả
nang hình trứng, dài 8-9mm mang đài tồn tại, chứa nhiều hạt nhỏ màu đen. Mùa
hoa tháng 6-10.
Bộ phận dùng:
Rễ củ (Radix Scrophulariae), thường gọi là Huyền
sâm.
Phân bố sinh thái:
Loài nguồn gốc từ Trung Quốc được di thực
vào nước ta vào những năm 1960. Ban đầu được trồng ở Sapa, Bắc Hà (tỉnh Lào
cai) và Phó Bảng (Hà Giang) sau đó được nghiên cứu trồng ở vùng trung du và đồng
bằng Bắc Bộ và đem vào trồng ở Đà Lạt (Lâm Đồng).
Trồng trọt, thu hái, chế biến:
Cây trồng chủ yếu bằng hạt, gieo vào tháng
10-11 ở đồng bằng và tháng 2-3 ở miền núi. Có thể thu hoạch rễ Huyền sâm vào
tháng 7-8 ở đồng bằng và tháng 10-11 ở miền núi; năng suất bình quân là 1,5-2,5
tấn/ha. Khi thu hoạch, đào lấy củ, rửa sạch, cắt rễ con, cắt đầu chồi chừa 3mm,
tách riêng từng rễ. Phân chia riêng loại to nhỏ để phơi hoặc sấy ở 50-60o,
đến gần khô (còn mềm) đem ủ 5-10 hôm đến khi trong ruột có màu đen hay nâu đen,
rồi phơi hoặc sấy khô tới độ ẩm dưới 14%. Cách ủ: dược liệu phơi gần khô đem
tãi ra nong, nia thành một lớp dày chừng 15cm. Để chỗ mát, hàng ngày trở vài lần,
có thể đậy lên trên một lớp rơm mỏng hay một cái nong hoặc nia khác. Không nên
để dày quá hoặc đậy kín quá, dễ bị hấp hơi, hỏng, thối. Khi dùng, rửa sách, ủ mềm,
thái lát, phơi khô. Bảo quản nơi khô ráo, thoáng. Người ta thường phân biệt loại
tốt là loại củ mập màu đen, mềm, có dầu; loại kém rễ nhỏ, xơ, màu nhạt.
Thành phần hóa học:
Rễ chứa harpagid, chất này không bến vững, dễ
bị chuyển hoá thành dẫn xuất màu đen. Còn có scrophularin, asparagin,
phytosterol, tinh dầu, acid béo, chất đường.
Tính vị, tác dụng:
Huyền sâm có vị ngọt đắng, hơi mặn, tính
mát; có tác dụng tư âm, giáng hoả, sinh tân dịch, chống khô khát, lương huyết,
giải độc, nhuận táo, hoạt trường.
Công dụng, cách dùng:
Thường dùng làm thuốc chữa sốt nóng, nóng âm
ỉ, sốt về chiều, khát nước, chống viêm, điều trị bệnh tinh hồng nhiệt, viêm họng,
viêm thanh quản, viêm miệng, viêm lợi, viêm kết mạc. Còn được dùng trị táo bón,
mụn nhọt, lở loét.
Liều dùng:
Ngày dùng 6-12g dạng thuốc sắc hoặc cốm ngậm.
Bài thuốc:
Chữa viêm amygdal, viêm cổ họng, ho: Huyền sâm 10g, Cam thảo 3g, Cát
cánh 5g, Mạch môn 8g, Thăng ma 3g, nước 600ml, sắc còn 200ml, chia 3-4 lần uống
trong ngày (hoặc ngậm và súc miệng).
1. Chữa các bệnh viêm não cấp, sốt xuất huyết,
sốt phát ban, sốt đỏ da, sốt, bại liệt ở trẻ em cùng các chứng sốt cao co giật,
sốt cơn (không rét), nóng âm kéo dài, mê sảng, táo bón, khô khát (mất nước),
sưng họng viêm phổi: Huyền
sâm, Mạch môn, Ngưu tất, Hạt muồng sao, mỗi vị 20g, Dành dành 12g, sắc uống
ngày một thang.
- Nếu sốt cao 38o
thì gia: Lá tre xanh 20g, sốt lên 39 độ thì thêm bột thạch cao nung 12g.
- Viêm não cấp thì
gia quả Hoè, rễ Bươm bướm đều 12g, có táo bón thì thêm Chút chít 4g.
- Sốt xuất huyết
thì gia Cỏ nhọ nồi 20g, hoa Hòe sao 10g.
- Sốt phát ban thì
gia Kim ngân hoa 12g, bột thạch cao nung 12g.
- Sốt đỏ da thì gia
Thổ phục linh 20g, Tỳ giải, Ý dĩ sao, đều 15g.
- Sốt bại liệt trẻ
em thì gia Cẩu tích, Ba kích đều 8g, Xương bồ 3g.
- Sưng phổi thì gia
Thiên môn, vó rễ Dâu đều 8g, Công cộng 6g.
2. Chữa viêm tắc mạch máu ở chân tay: Huyền sâm 24g, Đương quy, Cam thảo dây, Huyết
giác, Ngưu tất đều 10g sắc uống.
3. Chữa viêm hạch, lao hạch, nổi hạch ở cổ, ở
vú và lao màng bụng nổi cục:
Huyền sâm 20g, Nghệ đen, Rễ quạt, Bồ công anh, Mộc thông đều 10g, sắc uống.
4. Chữa huyết áp cao, nhức đầu chóng mặt, ù
tai, đau mắt khó ngủ, xuất huyết dạng thấp, chảy máu dưới da, trẻ em chảy máu
mũi, hấp nóng, mô hôi trộm, đau cơ, rút gân, nhức nhối, đại tiện ra máu: Huyền sâm 16g, Muồng sao 12g, Trắc bá sao,
Kim anh, Hoa Hòe sao, Ngưu tất, Mạch môn đều 10g, sắc uống.
Ghi chú:
Không dùng Huyền sâm đối với người có huyết áp thấp hoặc tạng hàn ỉa
chảy. Cần uống thuốc lúc còn ấm, không uống thuốc nguội dễ bị ỉa chảy. Trong
khi uống thuốc, kiêng các thứ đắng lạnh như mướp đắng, ốc, hến.
Post a Comment