ĐEN

ĐEN

Tên khác: Đen

Tên khoa học: Cleidiocarpon cavaleriei (Levl.) Airy-Shaw, thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae).

Mô tả: Cây gỗ lớn cao 15-30m. Thân to đến 1m; nhánh có lông hình sao. Lá mọc so le, phiến thon, đầu nhọn, dài 15cm, rộng 3-4cm; không lông, gân phụ 9-12 đôi; cuống lá có 2 tuyến ở đầu; lá kèm 3-4mm. Cụm hoa chuỳ ở ngọn và ở nách lá; hoa đơn tính cùng gốc; hoa đực ở trên, nhỏ; đài xẻ sâu 3-5 thuỳ; nhị 3-5; hoa cái ở dưới, có bầu 2 ô, thường chỉ có 1 ô phát triển với một noãn lớn. Quả hạch dài 3-4cm, rộng 1,5cm; vỏ ngoài mỏng, phủ đầy lông nhung hình sao, màu vàng xám, có đài tồn tại, vỏ quả trong mềm, giòn; hạt hình cầu, màu nâu xám. Hoa tháng 3-4; quả tháng 8-9.

Bộ phận dùng: Hạt và dầu hạt (Semen et Oleum Cleidiocarpi).

Phân bố và thu hái: cây của Bắc Việt Nam, Trung Quốc và Bắc Mianma. Ởnước ta, Đen mọc tự nhiên ở rừng thường xanh vào khoảng 700m ở Sơn La, Lào Cia, Yên Bái, Vĩnh phú, Hà Giang, Tuyên Quang và cũng được trồng từ rất lâu đời. Thường mọc ở chân núi đất sâu, dày, ẩm và thoát nước. Cây ưa sáng, đâm chồi khoẻ, tăng trưởng tương đối nhanh. Hàng năm mỗi cây cho 10-15kg quả.

Thành phần hoá học: Hạt chứa nhiều dầu, hàm lượng 21-30%.

Công dụng, chỉ định và phối hợp: Gỗ xấu, dễ bị mối mọt nên ít được sử dụng. Hạt luộc ăn được hay ép lấy dầu dùng ăn thay mỡ có tính bổ dưỡng.

Ghi chú: Còn loài Đen lá rộng - Cleidiocarpon laurinum Airy-Shaw, cũng mọc ở Lào Cai, Yên Bái, có lá, vỏ dùng nhuộm đen, hạt dùng ăn hay ép dầu dùng trong công nghiệp.