CAM CHUA
Tên khác: Cam đắng
Tên khoa học: Citrus aurantium L.; thuộc họ Cam (Rutaceae).
Mô tả: Cây gỗ cao 4-5m hay hơn, phân
nhánh nhiều, cành có gai dài và nhọn. Lá hình trái xoan nhọn, nguyên, hơi dai,
bóng, phiến dài 5-10cm, rộng 2,5-5cm, có đốt trên cuống, nở thành một cánh rộng
hay hẹp tuỳ thứ. Hoa màu trắng họp thành xim nhỏ ở nách lá. Quả hình cầu kích
thước trung bình có đường kính 6-8cm, khi chín màu da cam, mặt ngoài sù sì. Ở var. amara Engl. hay Cam đắng, cuống lá
có cánh rộng, quả màu da cam hay đỏ da cam, có trung tâm rỗng, vỏ dính, nạc
chua.
Bộ phận dùng: ở Trung Quốc, người ta
dùng quả chưa chín của loài Citrus
aurantium L., mà họ gọi là Toan chanh làm thuốc gọi là Chỉ thực, và quả của
thứ Cam đắng (Fructus Citri Aurantii Amarae), mà họ gọi là Đại đại hoa Chỉ
xác. Bởi lẽ hiện nay, người ta dùng tên Citrus
aurantium L. nói chung để chỉ Cam đắng, nên trong Dược điển Trung Quốc
người ta ghi Chỉ thực là Fructus Aurantii lmmaturus và Chỉ
xác là Fructus Aurantii. Người ta còn dùng cả hoa, lá và vỏ quả.
Phân bố sinh thái: Loài cây của châu Á
(Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam), mọc tự nhiên và cũng được trồng. Để có Chỉ thực,
người ta hái quả lúc còn non, hoặc nhặt những quả đã rụng xuống dưới gốc cây,
đen phơi hay sấy khô trong nắng vừa. Muốn có Chỉ xác, người ta hái quả vào lúc
gần chín, còn xanh, đem bổ đôi rồi phơi hay sấy khô. Hoa lá và chồi non thường
được hái dùng tươi.
Thành phần hóa học: Trong Chỉ thực có
hesperidin, neohesperidin, nobiletin, auranetin, aurantiamarin, nuringin,
synephrine, limonin. Trong Chỉ xác có linalyl acetat, nerolyl acetat, geranyl
acetat, hesperidin và neohesperidin. Ở Pháp, người ta cho biết thành phần chính
trong lá là hesperidin, trong hoa là tinh dầu và trong quả có các acid hữu cơ,
các vitamin.
Tính vị, tác dụng: Chỉ thực có vị the
đắng, mùi thơm, tính hơi hàn, có tác dụng tiêu tích, hạ khí, trừ đờm, tiêu thực
(sao giòn) cầm máu (sao tồn tính). Chỉ xác có vị the đắng, mùi thơm, tính hơi
hàn, có tác dụng thông khí trệ, thông trường vị, trừ đờm, tiêu thực. Lá, hoa,
vỏ quả có tính chất an thần, chống co thắt, gây ngủ nhẹ, lợi tiêu hoá, trừ
giun, hạ nhiệt, giảm biên độ co bóp tim. Người ta nhận thấy vỏ cam đắng có tác
dụng đối với sự tăng độ acid dịch vị.
Công dụng: Ở Pháp, người ta dùng chữa
trạng thái thần kinh dễ kích thích, đánh trống ngực, nuối hơi, bệnh thần kinh,
mất ngủ, trằn trọc ban đêm, động kinh, đau nửa đầu, ho do thần kinh. Vỏ cam
được dùng làm thuốc bổ dạ dày và giúp ăn ngon miệng; cũng dùng chữa ho. Nói
chung, người ta sử dụng lá làm thuốc giảm đau, dễ tiêu hoá, tinh dầu của vỏ
dùng trong hương liệu; hoa được dùng cất nước hoa và dùng chữa bệnh co thắt và
làm thơm thuốc; vỏ dùng làm thuốc bổ đắng, dễ tiêu và thơm dùng chế nước hoa.
Chỉ xác, Chỉ thực được dùng làm thuốc giúp tiêu hoá, ăn uống không tiêu, đầy
hơi tích trễ, chữa ho, trừ đờm, làm thuốc đổ mồ hôi, lợi tiểu tiện.
Cách
dùng: Hãm hoa; cho một thìa xúp hoa vào một tách nước sôi để trong 10
phút. Hãm lá; cho 10-20g lá vào 1 lít nước sôi hoặc 3-4 lá vào một tách nước
sôi, hãm trong 15 phút. Vỏ quả dùng với liều 45g sắc uống. Việt nam thường dùng
Chỉ xác, Chỉ thực với liều 6-12g, dưới dạng thuốc sắc hay ngâm rượu, thường
dùng phối hợp với các vị thuốc khác.
Bài thuốc: Chữa táo bón: Dùng Chỉ thực 20g, Bồ kết 20g, hai vị tán khô, làm
thành viên bằng hạt ngô, ngày uống 10 viên vào buổi tối trước khi đi ngủ.
Ghi chú: Ở Việt Nam, quả của nhiều loài
Citrus được dùng làm Chỉ xác và Chỉ thực, ví dụ như quả Bưởi non chẻ đôi phơi
khô làm Chỉ xác. Còn ở Trung Quốc, người ta cũng dùng quả non của cây Cam hay
Cam chanh làm vị thuốc Chỉ thực.
Post a Comment