CẢI CỦ
Tên khác: Rau lú bú.
Tên khoa học: Raphanus sativus L. var.
longipinnatus Bail.; thuộc họ Cải (Brassicaceae).
Mô tả: Cây thảo sống hằng năm, có rễ củ
trắng, có vị nồng cay, dài đến 40 cm (có thể đến 1m), dạng trụ tròn dài, chuỳ
tròn hay cầu tròn. Lá chụm ở đất, có khía sâu gần đến gân chính. Chùm đứng; hoa
trắng hay đỏ; 6 nhị; 4 dài, 2 ngắn. Quả cải hình trụ có mỏ dài, hơi eo giữa các
hạt; hạt hình tròn dẹt, có một lưng khum, mặt bụng tạo nên 1 cạnh lồi ở giữa,
dài 2,5-4mm, rộng 2-3mm, màu nâu đỏ hoặc màu đen.
Bộ phận dùng: Rễ củ, lá và hạt (Radix,
Folium et Semen Raphani); người ta thường gọi Củ cải là Bặc căn; và hạt
là Lai phục tử, La bặc tử.
Phân bố sinh thái: Cải củ đã được trồng
từ thời thượng cổ ở Trung Quốc và ở Ai Cập. Do sự trồng trọt mà người ta đã tạo
ra những dạng và giống trồng khác nhau. Ta thường trồng nhiều giống; giống sớm
(40-50 ngày) như giống tứ thời; giống vừa (3 tháng) như giống Tứ Liên, Quất
Lâm, Thái Lan, số 8, số 9 VCTL và giống muộn (120-150 ngày) như các giống Hải
Ninh, Trường Giang (Trung Quốc).
Cải
củ yêu cầu khí hậu mát vừa có thể sinh trưởng ở nhiệt độ 15-28oC,
tốt nhất 17-18oC. Thời kỳ ra củ cần nhiệt độ hơi thấp (ngày ấm đêm
mát). Lúc ra hoa, kết quả, chịu ẩm hơn các loại cải khác nhưng không chịu được
nắng hạn kéo dài với nhiệt độ trên 32oC. Ở miền Bắc Việt Nam, thường
gieo vào tháng 8-10 gieo muộn không có củ. Năng suất trung bình của cải củ là
25-30 tấn/ha, có thể đạt 40-50 tấn/ha và hơn nữa tuỳ theo giống trồng, chịu
nóng, lớn nhanh. Ở Đà Lạt có trồng cải Radi-Raphanus
sativus L. var. radicula Pers. có
rễ củ thường tròn, to 2-3cm, thường có màu đỏ; lá xẻ ra hay không, chụm ở gốc,
chùm hoa đứng mang nhiều hoa đỏ tím, ít khi trắng có sọc đậm.
Thành phần hóa học: Củ cải trắng chứa
92% nước, 1,5% protid, 3,7% glucid, 1,8 cellulose. Trong lá tươi có 83,8% nước,
2,3%protid, 0,1% lipid, 1,6% cellulose và 7,4% dẫn xuất không protein. Củ tươi
chứa glucose, pentosan, adenin, arginin, histidin, cholin, trigonellin,
diastase, glucosidase, oxydase, catalase, vitamin A, B, C; còn có allyl
isothiocynat, oxalic acid. Lá và ngọn chứa tinh dầu và một lượng đáng kể
vitamin A và C. Hạt chứa 30-40% dầu béo mà thành phần chủ yếu là hợp chất
sulfur; còn có raphanin là một chất kháng khuẩn đối với nhiều loại vi khuẩn. Rễ
chứa glucosid enzym và Methyl mercapten.
Tính vị, tác dụng: Củ cải có vị ngọt,
hơi cay, đắng, tính bình, không độc, có tác dụng làm long đờm, trừ viêm, tiêu
tích, lợi tiểu, tiêu ứ huyết, tán phong tà, trừ lỵ. Nó giúp khai vị, làm ăn
ngon miệng, chống hoại huyết, chống còi xương, sát khuẩn nói chung, lọc gan và
thận. Củ khô cũng làm long đờm. Hạt có vị cay ngọt, mùi thơm, tính bình; có tác
dụng thông khí, tiêu đờm, trừ hen suyễn, lợi tiểu, nhuận tràng, tiêu tích. Lá
Củ cải cũng có vị cay, đắng, tính bình, có tác dụng tiêu tích, làm long đờm.
Nhựa lá tươi lợi tiểu, nhuận tràng.
Công dụng: Cải củ được trồng lấy lá non
luộc ăn, lá già muối dưa và để lấy củ. Củ cải là loại thực phẩm tương đối dễ sử
dụng. Có thể dùng chế biến nhiều món ăn như luộc, kho với thịt, với cá, xào mỡ,
xào thịt, nấu canh hoặc làm gỏi với tép, thịt lợn nạc; còn dùng muối dưa ăn
xổi, làm dưa ăn quanh năm (ngâm trong nước mắm), làm củ cải muối, phơi khô dự
trữ để làm dưa góp khi cần. Trong y học dân tộc, củ cải được dùng trong trường
hợp ăn uống không ngon miệng, dùng trị bệnh hoại huyết, còi xương, thiếu
khoáng, lên men trong ruột, đau gan mạn tính, vàng da, sỏi mật, viêm khớp, thấp
khớp và các bệnh về đường hô hấp (ho, hen). Đông y cũng dùng củ cải chữa bệnh
lỵ, giải độc và dùng ngoài đắp trị bỏng. Hạt dùng chữa chứng phong đờm, thở
suyễn, lỵ, mụn nhọt, đại tiểu tiện không thông, lại phá được trệ khí. Lá dùng
chữa khản tiếng, chữa xuất huyết ở ruột, khái huyết và còn dùng chữa suyễn cho
người già.
Bài thuốc:
1.
Chữa bỏng: Dùng củ Cải giã nát đắp.
2.
Chữa cảm gió: Dùng 2 thìa xúp nước củ
cải đổ vào 750ml nước, thêm 2 thìa tương đậu nành, nằm trên giường mà uống, mồi
hôi toát ra sẽ hết sốt.
3.
Chữa chứng phù nề: Nạo củ cải ép lấy
nước, bỏ vào 2 phần nước và ít muối, nấu sôi một lúc, mỗi ngày uống 1 lần;
không nên dùng quá 3 ngày. Hoặc lấy 40 hạt củ cải sắc uống sẽ tiêu nước, xẹp đi
rất nhanh.
4.
Bị nhiễm khói than chết ngất: Dùng củ
hay lá Cải củ giã nhỏ, vắt lấy nước cốt đổ cho uống thì tỉnh.
5.
Tiêu ung nhọt: Hạt Cải củ giã nhỏ,
hoà giấm bôi lên.
6.
Chữa ho nhiều đờm, suyễn, khó thở, tức
ngực: Dùng củ cải (La bặc tử) hạt Tía tô (Tô tử) 10g, hạt Cải (Bạch giới
tử) 3g, các vị sao tán nhỏ, cho vào túi vải, thêm 300ml nước, sắc còn 100ml,
chia 3 lần uống trong ngày.
Post a Comment